بخش نخست
درباره بنيانهای معرفتشناختی «اقتصاد اسلامی»
محسن رنجبر
چندي است كه در محافل علمي كشور و دستكم از سوي برخي گروههاي فعال در حوزه انديشهاي جامعه ما بحث اسلامي كردن علوم انساني و از جمله اسلامي كردن علم اقتصاد مطرح است.
به سخن ديگر، گروهي از متفكران در پي آن هستند كه شاخهاي علمي به نام اقتصاد اسلامي پديد آورند يا اگر چنين شاخهاي و چنين علمي يا دستكم بنيانهاي معرفتي آن از قبل در اندیشه و متون اسلامي وجود داشته و چه دانشمندان اسلامي و چه غير آنها به هر دليل از آن غافل بودهاند و به آن روي نكردهاند، اين علم يا مباني آن را دوباره برگيرند و گرد از آن بتكانند و به پژوهندگان سرزمين علم بنمايانند.
البته اسلامي كردن علوم انساني كه پس از پيروزي انقلاب سال 1357 نيز پيش كشيده شد و بعد براي مدتي نسبتا دراز به حاشيه رفت و به تازگي دوباره مطرح شده، چه در روزهاي پس از انقلاب و چه اين روزها هم موافقان و هواخواهاني داشته و هم مخالفاني. از اين رو ميتوان گفت كه بيان اين هدف از سوي حلقههاي انديشهاي در ساحت علم اقتصاد در جامعه ما و همدليها و ناهمدليهايي كه با اين هدف ابراز شده، چالشی را در این میان ایجاد کرده است.
هنگامي كه يك علم يا مكتب خاص انديشهاي در شاخهاي از علم، چه به خاطر رويارويي با مكاتب تازه و چه به علت ناتواني از تبيين رخدادهاي دنياي واقعي و چه به هر دليل ديگر با آشفتگي و بحران روبهرو ميشود، واكاوي در بنيانهاي معرفتشناختی و روششناختی آن اوج ميگيرد.
در جامعه انديشهاي ما نيز چنان كه گفته شد، با ابراز هدف اسلامي كردن علوم انساني از سوي گروهها و محافل فكري، چالشی در ميان انديشمندان اين حوزه از علم درگرفته. بر اين پايه به نظر ميرسد چه پشتيبانان هدف اسلامي كردن علوم انساني و چه مخالفان آن، براي واكاوي در اين حوزهها گريزي از اين ندارند كه به بنيانهاي معرفتشناختي و روششناختي علوم انساني و در ميان آنها، علم اقتصاد بازگردند.
از يك سو بسيار روشن است كه كساني كه اسلامي شدن علوم انساني را ميپذيرند و با اين هدف همدلند، گريزي از واكاوي در مباني بنيادين پارادايمي علمي كه در پي رواج آن هستند، ندارند. از سوي ديگر به نظر ميرسد حتي انديشمندان و حلقههاي انديشهاي مخالف انگاره اسلامي كردن علوم انساني نيز كه به هر دليلي با اين انگاره همدل نيستند و آن را يا نشدني يا ناخوشايند ميپندارند، چارهاي غير از اين ندارند كه به بنيانهاي معرفتشناختی «علوم انساني اسلامي»، چنان كه از سوي مدافعانشان بيان ميشود، بپردازند.
چه اينكه در وهله اول اگر میخواهند در كشاكش انديشهاي كه در اين ميان با هر شدتي درگرفته و ممكن است در آينده نيز شدت بيشتري پيدا كند، پيروز از ميدان درآيند، بايد مباني پارادايم موسوم به «علم انساني اسلامي» را وا بكاوند.
گذشته از آن، حتي اگر مدافعان كنوني اسلامي شدن علوم انساني (فارغ از اينكه چه انگيزههايي در سر دارند و بيتوجه به اينكه چه عوامل و دلايلي آنها را برانگيخته) چنين هدفي را ابراز نكرده بودند، باز هم گريزي از نگاه به مقوله علوم انساني از نظرگاهی دينی (اگر چنین تعبیری معنادار باشد) نبود؛ چه اينكه به نظر ميرسد دين در جامعه ما و تاريخ انديشه آن، سنتي بسيار پرقدرت و ريشهدار است و اگر بتوان گفت كه دين در جوامع غربي به هر دليل به حاشيه رفته و نقش چنداني بازي نميكند (كه اين خود ادعايي قوي است و پذيرفتنش نياز به پژوهش فراوان دارد)، انگار چنين اتفاقي دستكم تاكنون براي دين در جامعه ما رخ نداده و اين پديده همچنان قدرت فراواني دارد.
به هر روي به نظر ميرسد كه پژوهشگر علوم انساني در جامعهاي از سنخ جامعه ما، چه دينباور باشد و چه نه و حتي چه باور داشته باشد كه «علم انساني اسلامي» به معناي دقيق كلمه امكانپذير است يا خير، بايد به مباني بنیادین این علوم نظر كند.
در سوي ديگر داستان، به گمانم پشتيبانان انگاره «اقتصاد اسلامي» نيز گريزي از اين ندارند كه به درخت تنومند و قويپيكر «معرفتشناسي» و «روششناسي» در علم اقتصاد كه شاخههاي گوناگونش توسط مكاتب گوناگون اين علم پديد آمده، رجوع كنند. پيشينه تفكر در پديده اقتصاد و اقتصادي زيستن و وجوه گوناگون آن، دستكم به دوره يونان باستان بازميگردد.
از آن زمان تاكنون، ابعاد مختلف اقتصاد و زيست اقتصادي ذهن بشر را به خود مشغول كرده. در اين دوره طولانی، ديدگاههاي مختلف و بعضا متضادي پيرامون وجوه گوناگون علم اقتصاد و پديده زيست اقتصادي از سوي انديشمندان مختلف بيان شده.
به نظر ميرسد مكاتب انديشهاي و نظريههاي مختلفي كه در اين ميان پدید میآیند، براي آنكه بتوانند به سنتي ماندني بدل شوند، ناچارند كه به ديگر مكاتب نظري بنگرند و آنها را يا بپذيرند يا رد كنند. بر اين پايه باورمندان به «علم اقتصاد اسلامی» بايد به كندوكاو در مكاتب و نظريههاي گوناگون ريشه دوانده در زمين علم اقتصاد و بنيانهاي روششناختی و معرفتشناختی آنها بپردازند و اين نظريهها را به شيوهاي مستدل و با كنكاش در اصول علمي و نيز با تمسك به سنجههاي بنيادين خود، بپذيرند يا رد كنند.
خلاصه اینکه چه با اسلامی شدن علوم انسانی موافق باشیم و چه نه، باید مقوله موسوم به علوم انسانی «اسلامی» را جدی بگیریم. نه میتوان امکانپذیری این دست «علوم» را دربست و بیکنکاش کافی پذیرفت و نه میتوان رد کرد.
بر پايه آنچه گفته شد، در اين سلسله مقالات تلاش ميشود كه با توجه به مجال و فرصت موجود، نگاهي كوتاه به مساله علم و علم اقتصاد انداخته شود و مهمتر از هر چيز، هدف آن است كه در ميانه اين بررسيها چند پرسش بنيادين مرتبط با انگاره «اقتصاد اسلامي» بيرون كشيده شود (پرسشهايي كه به دلايل پيشگفته به نظر ميرسد كه باورمندان به اين انگاره راهي جز پاسخ به آنها ندارند) تا شايد از اين راه، دستكم از يك زاويه به گونهاي دقيقتر به ادعاي امكانپذيري «علم اقتصاد اسلامي» و خود اين علم نگريسته شود.
در بخشهای آینده، نخست به واكاوي در مباني «معرفتشناسي» خواهيم پرداخت و در پايان هر بخش پرسشهايي را بيان خواهيم كرد كه به نظر ميرسد پارادايم «اقتصاد اسلامي» گريزي از پاسخ به آنها ندارد. همچنين در پايان خواهيم كوشيد كه با بررسي بيشتر اين پرسشها، وضعيت كنوني معرفتشناسي «اقتصاد اسلامي» و پاسخهايي را كه تا به حال به اين پرسشها داده شده است، بررسي كنيم.
ادامه دارد...