درباره تغییر نام پهنه آبی شمال ایران
«خزر» یا «کاسپین»؛ نامی که برای پهنه آبی شمال ایران به کار میبریم، یک انتخاب واژگانی ساده نیست. مجید صیادنورد با طرح پرسشی درباره ریشه تاریخی این دو نام، استدلال میکند که چرا باید عنوان «دریای کاسپین» را جایگزین نام رایج «دریای خزر» کرد
مجید صیادنورد، در یادداشتی در روزنامه شرق نوشت: «نامگذاری عوارض جغرافیایی صرفا اقدامی زبانی نیست؛ بازتابی از هویت تاریخی، سنتهای علمی، جغرافیای انسانی و شیوه ارتباط جوامع با پیرامون خویش است.» او با تکیه بر همین استدلال به رواج نام «خزر» برای پهنه آبی شمال ایران انتقاد کرده و معتقد است «دریای کاسپین» از نظر تاریخی، هویتی و بینالمللی عنوان مناسبتری برای این دریاست.
استدلال اصلی صیادنورد به ریشه تاریخی دو نام بازمیگردد. به نوشته او، «کاسپین» از نام قوم باستانی کاسپی گرفته شده است؛ قومی بومی که در کرانههای جنوب و غرب این دریا، از جمله گیلان، تالش و مغان، سکونت داشتهاند. نام این قوم از دستکم ۲۵۰۰ سال پیش در نوشتههای جغرافیدانان یونان باستان، از جمله هکاتئوس و هرودوت، ثبت شده و در نقشههای تاریخی اروپا نیز به کار رفته است.
در مقابل، صیادنورد معتقد است نام «خزر» از قوم خزر گرفته شده؛ قومی که به نوشته او، غیربومی منطقه و ساکن نواحی ولگا و شمال قفقاز بودهاند و در دوره ساسانی و قرون نخستین اسلامی بارها به مرزهای شمالی ایران حمله کردهاند. او درباره رواج این نام در ادبیات رسمی و رسانهای ایران مینویسد: «اعطای «هویت ملی و رسمی» به نام یک قوم غارتگر و غیربومی، واجد اشکال تاریخی و هویتی است.»
از نگاه نویسنده، مسئله فقط انتخاب میان دو واژه نیست؛ بلکه نامی که برای یک عارضه جغرافیایی به کار میرود، میتواند بازتابدهنده نوع نگاه به تاریخ و هویت آن منطقه باشد. او همچنین معتقد است تأکید بر نام خزر در دهههای اخیر، در مواردی تحت تاثیر رویکردهای قومگرایانه منطقهای قرار گرفته است.
کاسپین؛ نام تثبیتشده در اسناد بینالمللی
یکی دیگر از محورهای استدلال صیادنورد، کاربرد نام کاسپین در اسناد حقوقی و علمی بینالمللی است. به نوشته او، در کنوانسیون تهران در سال ۲۰۰۳ و کنوانسیون رژیم حقوقی دریای کاسپین در سال ۲۰۱۸، عنوان Caspian Sea به کار رفته است؛ اسنادی که ایران نیز از طرفهای اصلی آنهاست.
او همچنین به استفاده از این عنوان در سازمانهای بینالمللی و منابع علمی اشاره میکند و معتقد است یکسانسازی نام فارسی با اصطلاح بینالمللی کاسپین، میتواند به هماهنگی بیشتر در اسناد رسمی، نقشهبرداری و انتشار پژوهشهای علمی کمک کند.
صیادنورد البته استفاده از نامهای دیگر در متون تاریخی و ادبی را نفی نمیکند، اما پیشنهاد میدهد «کاسپین» بهعنوان نام معیار در مکاتبات رسمی، کتابهای درسی، نقشهها و متون دانشگاهی ایران به کار گرفته شود.
در نهایت، استدلال او این است که اگر قرار باشد نام یک پهنه آبی بر اساس پیشینه تاریخی، هویت بومی و کاربرد علمی آن انتخاب شود، «کاسپین» عنوانی است که هم به اقوام تاریخی کرانههای جنوبی دریا اشاره دارد و هم با ادبیات رسمی و علمی جهان انطباق بیشتری پیدا میکند.