به مناسبت ۲۵ آبان؛ سالروز درگذشت سردار ملی
تلخترین تصویر ستارخان؛ سردار ملی در بستر مرگ
مردی که روزگاری در سنگرهای تبریز در برابر نیروهای محمدعلیشاه ایستاد و به نماد مقاومت مشروطهخواهان تبدیل شد، چهار سال پیش از مرگش در تهران هدف گلوله قرار گرفت و دیگر هرگز سلامتی خود را به دست نیاورد. ستارخان در سالهای پایانی عمر، روزهای دشواری را در بستر بیماری گذراند؛ روزهایی که تصویری متفاوت از زندگی سردار ملی به جا گذاشت و سرانجام در ۲۵ آبان ۱۲۹۳ به پایان رسید.
فرارو- چهار سال پیش از مرگ ستارخان، اتفاقی در تهران رخ داد که مسیر زندگی سردار ملی را برای همیشه تغییر داد. مردی که روزگاری در سنگرهای تبریز فرماندهی مقاومت مشروطهخواهان را برعهده داشت، در سالهای پایانی عمرش ناچار شد بیشتر روزها را در بستر بیماری بگذراند؛ زخمی که نهتنها توان حرکت را از او گرفت، بلکه او را از میدان سیاسی و اجتماعی نیز دور کرد.
به گزارش فرارو، ماجرا به ۱۶ مرداد ۱۲۸۹ و واقعه پارک اتابک تهران بازمیگشت. پس از تصمیم دولت برای خلع سلاح نیروهای مسلح مشروطهخواه، ستارخان و همراهانش که در این پارک مستقر بودند، حاضر به تحویل سلاحهای خود نشدند. نیروهای دولتی به فرماندهی یپرمخان پارک را محاصره کردند و پس از آغاز درگیری، تیراندازی شدیدی میان دو طرف شکل گرفت. ستارخان در جریان این واقعه، هنگام حرکت به سمت پشتبام عمارت، از ناحیه پا هدف گلوله قرار گرفت و دیگر نتوانست به حرکت ادامه دهد. درگیری با کشته و زخمی شدن شماری از مجاهدان پایان یافت و ستارخان نیز پس از آن به اجبار خلع سلاح شد.
اما زخم پای ستارخان بهسادگی درمان نشد، گلوله باعث شکستگی استخوانهای ساق پا و عفونت زخم شده بود. پزشکان برای درمان او تلاش کردند و حتی دو بار اقدام به جراحی و پاکسازی زخم کردند. در میان پزشکان معالج او نام لقمانالدوله و نظامالحکما ذکر شده است. پس از مدتی وضعیت زخم تا اندازهای بهبود یافت و ستارخان توانست با کمک عصا راه برود، اما دیگر هرگز به شرایط جسمی پیشین بازنگشت.
یکی از تأثیرگذارترین روایتها از این دوران، به دیدار میرزا جواد ناطق با ستارخان مربوط است. ناطق که از همراهان و همرزمان او بود، در خاطرات خود از ملاقات با سردار ملی در بستر بیماری سخن گفته است. او مینویسد ستارخان روی تخت دراز کشیده بود و فضای اتاق بوی عفونت میداد. وقتی علت بو را پرسید، ستارخان پاسخ داد: «من که طبیب ندارم، بوی گند از پوست بزغالهای است که روی پایم کشیدهاند.» این روایت، تصویری از شرایط دشوار درمانی او در سالهای پس از واقعه پارک اتابک به دست میدهد.

عکسی نیز از ستارخان در همین دوران منتشر شده که او را در بستر بیماری و روی تخت نشان میدهد. این تصویر در برخی منابع بهعنوان آخرین عکس سردار ملی معرفی شده و گفته شده اصل آن در خانه مشروطیت تبریز نگهداری میشود. هرچند تاریخ دقیق ثبت عکس بهطور مستقل مشخص نشده، تصویر او در بستر بیماری را میتوان یکی از تلخترین یادگارهای سالهای پایانی زندگیاش دانست.
![]()
سرانجام ستارخان در ۲۵ آبان ۱۲۹۳ خورشیدی، برابر با ۱۶ نوامبر ۱۹۱۴، در یک خانه اجارهای در خیابان جنت گلشن تهران، درگذشت. او هنگام مرگ حدود ۴۸ سال داشت. پیکرش دو روز بعد با حضور گروهی از نظامیان، دانشآموزان و جمع زیادی از مردم تهران و آذربایجان تشییع شد و در باغ طوطی، در جوار حرم شاهعبدالعظیم شهرری به خاک سپرده شد. احمد کسروی در روایت خود از مراسم تشییع، به حضور گسترده مردم و تشریفات نظامی آن اشاره کرده است.
ستارخان چهار سال پس از زخمی شدن در پارک اتابک از دنیا رفت؛ اما تصویری که از مقاومت او در روزهای دشوار مشروطه در حافظه تاریخی ایران باقی مانده، بسیار فراتر از سالهای بیماری و خانهنشینی اوست.