گریختند؛ اما جنگ رهایشان نکرد

فرارو- خروج از غزه و رفتن به کشوری دیگر، برای خانواده محمد آر. محاویش به معنای پایان جنگ نبود. او که پس از بمباران خانه‌اش همراه همسر و فرزندانش از غزه خارج شد و سرانجام در آمریکا ساکن شد، می‌گوید آثار جنگ همچنان در زندگی روزمره خانواده‌اش حضور دارد؛ از ترس پسر خردسالش از خاموشی و صداهای ناگهانی تا احساس گناه بابت ترک مردمی که امکان فرار نداشتند.

محاویش در مقاله‌ای شخصی در نشریه نیویورکر، تجربه تبعید، آسیب‌های روانی پس از جنگ و دشواری بازسازی زندگی در کشوری دیگر را روایت کرده است. محور اصلی روایت او این است که نجات از خطر جسمانی، لزوماً به معنای بازیابی آرامش روانی یا احساس تعلق نیست.

کودکی که هنوز از تاریکی می‌ترسد

محاویش در دسامبر ۲۰۲۵ در پترسون ایالت نیوجرسی زندگی می‌کرد؛ شهری با جامعه پرجمعیت عرب‌تبار و فلسطینی. هر روز صبح پسر چهار ساله‌اش به نام رفیق را برای رفتن به پیش‌دبستانی آماده می‌کرد، اما رفتار کودک نشان می‌داد که تجربه جنگ هنوز از ذهن و بدن او فاصله نگرفته است. رفیق هنگام ورود به مدرسه به والدینش می‌چسبید، گاهی ناهار خود را بدون خوردن رها می‌کرد و با شنیدن صدای بسته شدن در یا افتادن یک قطعه چوب، دست‌هایش را روی گوش‌هایش می‌گذاشت.

در نخستین روز مدرسه، معلم از پدر خواست فوراً به مدرسه بیاید. او رفیق را در گوشه‌ای گریان دید. معلم برای خواب نیمروز، کودک را داخل کیسه‌خوابی گذاشته و آن را تا سینه‌اش بسته بود، سپس چراغ‌ها را خاموش کرده بود؛ بی‌آنکه بداند رفیق پس از ترک غزه تنها زمانی می‌تواند بخوابد که چراغ روشن باشد و یکی از والدین کنارش حضور داشته باشد.

هنگام بازگشت به خانه، کودک از پدرش پرسید: «بابا، می‌توانیم امروز چراغ‌ها را روشن نگه داریم؟»

خاطره بمباران و زندگی زیر آوار

محاویش می‌گوید زندگی در غزه، زیر محاصره و تهدید دائمی حملات، سال‌ها او را به رؤیای داشتن مکانی امن‌تر مشغول کرده بود. پس از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و تشدید بمباران‌ها، زندگی خانواده به گوشه‌های تاریک خانه محدود شد. برق و آب آشامیدنی سالم تنها برای چند ساعت در روز در دسترس بود. در همین دوره، رفیق که کودکی پرحرف و پرتحرک بود، به‌تدریج سکوت کرد و وزنش را از دست داد. او بعدها به سوءتغذیه حاد مبتلا تشخیص داده شد؛ وضعیتی که یک مرحله پایین‌تر از گرسنگی شدید توصیف شده است.

در دسامبر همان سال، حمله هوایی سقف خانه را بر سر خانواده فروریخت. محاویش از گرفتار شدن زیر آوار، دشواری نفس کشیدن و احساس سنگینی فزاینده روی قفسه سینه‌اش می‌نویسد. او بیهوش شد و چند ساعت بعد نیروهای امدادی نجاتش دادند. با این حال، به گفته او، احساس مدفون شدن در زیر آوار برای خانواده و به‌ویژه رفیق همچنان باقی ماند.

خانواده یک سال پیش از رسیدن به آمریکا، غزه را ترک کرده و مدتی را در مصر، در کنار والدین و خواهر محاویش گذرانده بودند. آن‌ها در بهار ۲۰۲۵ وارد نیویورک شدند.

سکونی که به معنای آرامش نبود

دوستان خانواده هنگام ورود به آمریکا با خوشحالی به آن‌ها می‌گفتند که اکنون در خطر نیستند. اما محاویش می‌گوید هرچه بیشتر تلاش می‌کرد خود را با زندگی جدید وفق دهد، فشار روانی بیشتری احساس می‌کرد. سرعت زندگی در منهتن، صدای قطارهای مترو، بوی دود و آسفالت داغ و رفت‌وآمد بی‌وقفه مردم برای او آزاردهنده بود. حتی هنگام خرید قهوه، ناخودآگاه آسمان را زیر نظر می‌گرفت؛ رفتاری که از سال‌ها زندگی در معرض تهدید پهپادها و حملات هوایی به جا مانده بود.

او یک ماه پس از ورود، خانواده را به پترسون منتقل کرد تا در محیطی با فرهنگ، زبان و غذاهای آشناتر زندگی کنند. اما سکوت خیابان‌ها و روابط اجتماعی محدود در این شهر نیز نتوانست احساس تعلقی را که در غزه تجربه کرده بود، بازسازی کند.

به روایت محاویش، خانواده‌اش حتی پس از رسیدن به خانه‌ای به دور از جنگ، در نوعی وضعیت معلق و رؤیاگونه زندگی می‌کردند؛ گویی بدن آن‌ها هنوز نمی‌توانست آرامش محیط جدید را باور کند.

صدای آتش‌بازی و سایه خاطرات جنگ

ترس‌های رفیق در موقعیت‌های روزمره نیز آشکار می‌شد. در چهارم ژوئیه ۲۰۲۵، هم‌زمان با جشن استقلال آمریکا، صدای انفجار آتش‌بازی‌ها او را به‌شدت مضطرب کرد. کودک از پدرش پرسید آیا باید خانه را ترک کنند.

چند ماه بعد، هنگام رفتن به مدرسه، دیدن یک جمجمه پلاستیکی آویزان از ایوان خانه‌ای، خاطره عبور خانواده از شمال غزه به جنوب آن و مشاهده بقایای اجساد انسانی را برایش زنده کرد. او از پدر پرسید آیا قرار است به آنجا بروند.

محاویش همچنین از محمود وادی، عکاس خبری آزاد یاد می‌کند که در تماس‌های تلفنی از غزه درباره وضعیت خانواده‌اش صحبت می‌کرد. وادی هنگام یکی از تماس‌ها برای پیدا کردن هیزم و گرم کردن خانواده‌اش در اطراف چادرشان جست‌وجو می‌کرد.

نویسنده می‌گوید ۴۸ ساعت پس از آخرین گفت‌وگو، وادی در حمله پهپادی اسرائیل در خان‌یونس کشته شد. او ۳۴ سال داشت. این تماس‌ها برای محاویش یادآور فاصله‌ای دردناک میان زندگی در آمریکا و رنج مردمی بود که همچنان در غزه گرفتار بودند.

تبعید، احساس گناه و فقدان تعلق

پس از حدود هشت ماه، محاویش و همسرش تصمیم گرفتند پترسون را ترک کنند. آن‌ها در کویینز نیویورک خانه‌ای پیدا کردند؛ محله‌ای پررفت‌وآمد که زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف در آن در هم آمیخته است. زندگی در این محیط برای رفیق آسان‌تر شد. او زمین بازی نزدیکی را پیدا کرد و به بستنی‌فروشی محله علاقه‌مند شد.

محاویش می‌گوید همین لذت‌های کوچک و معمولی به پسرش کمک کرده‌اند تا دوباره با دنیای اطراف ارتباط برقرار کند. رفیق اکنون پنج سال دارد و در پاییز وارد دوره پیش‌دبستانی شده است؛ هرچند هنوز در صحبت کردن آزادانه با دشواری روبه‌روست.

اما زندگی جدید برای پدر خانواده با احساس گناه همراه است. او می‌داند خروج از غزه نیازمند پول، ارتباطات و مجموعه‌ای از فرصت‌های اتفاقی بود؛ امکاناتی که بسیاری از مردم غزه از آن‌ها محروم بودند. مادر محاویش نیز که در اواخر دهه شصت زندگی خود است، همچنان در مصر به دلیل سرطان پستان تحت شیمی‌درمانی قرار دارد. او فاقد مدارک اقامتی و بیمه درمانی است و هر روز با این پرسش روبه‌روست که آیا درمان را در کشور میزبان ادامه دهد یا به غزه بازگردد؛ جایی که خانه خانواده ویران شده و دسترسی به درمان بسیار محدود است.

پسر کوچک‌تر خانواده به نام زین، که در سال ۲۰۲۴ در قاهره به دنیا آمده، نیز نتوانسته مدارکی دریافت کند که تابعیت فلسطینی یا مصری او را مشخص کند. خانواده تنها برگه‌ای از بیمارستان دارند که تولد او را ثبت می‌کند، اما تعلق او به هیچ کشوری را به رسمیت نمی‌شناسد.

زخم جمعی و دشواری بازگشت به زندگی عادی

محاویش برای درک وضعیت روانی خود با لاما خوری، روان‌کاو ساکن نیویورک که به فلسطینیان گریخته از غزه خدمات درمانی ارائه می‌کند، گفت‌وگو کرده است. بی‌خوابی، کاهش اشتها، حملات ناگهانی وحشت و احساس نارضایتی و اندوه از جمله علائمی هستند که خوری در میان مراجعان خود مشاهده کرده است. او می‌گوید فاصله میان آرامش ظاهری شهر محل زندگی و آشفتگی درونی افراد می‌تواند بخش‌هایی از وجود آن‌ها را تهی کند. به گفته خوری، گاهی تأثیر روانی بحران زمانی آشکار می‌شود که شرایط اضطراری فروکش می‌کند.

برخی متخصصان سلامت روان فلسطینی نیز معتقدند الگوهای رایج درمان اختلال استرس پس از سانحه، برای تجربه فلسطینیان کافی نیستند؛ زیرا آسیب ناشی از خشونت جمعی و سیاسی را به مسئله‌ای صرفاً فردی تقلیل می‌دهند.

محاویش در پایان از دیدار با مردی در یک فروشگاه محلی می‌نویسد که پس از شنیدن اینکه خانواده‌اش اهل غزه هستند، آن‌ها را به‌خاطر «تاب‌آوری» و قدرتشان ستود. او می‌گوید با وجود قدردانی از این مهربانی، نمی‌خواهد تمام هویت بازماندگان به نماد مقاومت و استقامت تغییر پیدا کند.

او آرزو دارد شکننده بودن را تجربه کند؛ بتواند در ایوان خانه بنشیند و حوصله‌اش سر برود یا فرزندش فقط به‌خاطر افتادن بستنی‌اش گریه کند، بی‌آنکه هر اتفاق ساده‌ای با ترس و خاطره جنگ گره بخورد.

روایت محاویش نشان می‌دهد که پایان حضور در منطقه جنگی، لزوماً پایان تجربه جنگ نیست. برای بازماندگان، بازسازی زندگی ممکن است سال‌ها پس از نجات جسمانی ادامه پیدا کند؛ مسیری که در آن امنیت، خاطره، فقدان و احساس تعلق هم‌زمان حضور دارند.