اندیشکده چتم هاوس: تنها یک راه برای خروج از بن‌بست میان ایران و آمریکا وجود دارد
آمریکا باید در مقابل بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران و توقف حملات، بخشی از محاصره دریایی را لغو کند.
اندیشکده چتم‌هاوس در گزارشی با بررسی چشم‌انداز تقابل تهران و واشنگتن، تأکید کرده است که ادامه فشارهای اقتصادی و محاصره دریایی ایران لزوماً به تسلیم تهران منجر نخواهد شد.
به گزارش فرارو، به باور نویسنده این گزارش، ایران با تکیه بر تجربه تاریخی مقاومت، ملاحظات ایدئولوژیک و حمایت برخی بازیگران خارجی، ممکن است در برابر فشارهای آمریکا همچنان ایستادگی کند؛ با این حال، پایان دادن به وضعیت کنونی بدون دستیابی به یک توافق دیپلماتیک دشوار به نظر می‌رسد.
این اندیشکده به بررسی آینده تقابل ایران و آمریکا و احتمال ازسرگیری درگیری‌های نظامی میان دو کشور پرداخته و نوشته است که با وجود گمانه‌زنی‌های گسترده درباره احتمال حملات تازه واشنگتن علیه تهران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، هنوز مشخص نیست دولت دونالد ترامپ چه مسیری را در قبال ایران انتخاب خواهد کرد.
دونالد ترامپ اخیراً در گفت‌وگو با برنامه «۶۰ دقیقه» شبکه سی‌بی‌اس نیوز مدعی شده است که دلیلی برای تشدید جنگ نمی‌بیند. از نگاه این اندیشکره، این اظهارات می‌تواند نشانه‌ای از تمایل ترامپ به پرهیز از آغاز مجدد عملیات نظامی و ادامه سیاست فشار اقتصادی علیه ایران باشد؛ سیاستی که ظاهراً با این امید دنبال می‌شود که تهران در نهایت در برابر خواسته‌های واشنگتن تسلیم شود.
با این حال، نویسنده گزارش تأکید می‌کند که احتمال بازگشت درگیری نظامی همچنان وجود دارد و نمی‌توان آن را منتفی دانست.
به باور این اندیشکده، بعید است ایران در شرایطی که با مشکلات اقتصادی مواجه است، فشارهای آمریکا را بدون واکنش تحمل کند. از سوی دیگر، محاصره دریایی و تلاش برای محدود کردن صادرات نفت ایران نیز لزوماً به اهداف موردنظر واشنگتن منجر نخواهد شد.
حتی اگر محاصره دریایی بتواند در کوتاه‌مدت فشار اقتصادی بر ایران را افزایش دهد، بعید است به هدف راهبردی خود، یعنی وادار کردن تهران به پذیرش امتیازات قابل‌توجه در مذاکرات، دست پیدا کند. در مقابل، این سیاست ممکن است ایران را به واکنشی تهاجمی‌تر سوق دهد و طرفین را بار دیگر به نقطه آغاز بحران بازگرداند.
محاصره دریایی؛ راهبردی که به بن‌بست رسیده است
سیاست آمریکا در قبال محاصره صادرات نفت ایران از طریق تنگه هرمز طی ماه‌های گذشته چندین مرحله را پشت سر گذاشته است. واشنگتن این عملیات را در ماه آوریل آغاز کرد، اما پس از دستیابی به تفاهمی با ایران در ماه ژوئن که زمینه بازگشایی تنگه هرمز را فراهم می‌کرد، از شدت آن کاست. با فروپاشی این توافق و آنچه در گزارش‌عدم پایبندی واشنگتن به تعهداتش توصیف شده، محاصره دریایی در ۱۴ جولای بار دیگر برقرار شد.
در شرایط کنونی، تهران خواستار لغو محاصره و تحقق شروط خود است و تأکید دارد که پیش از بازگشایی تنگه هرمز، باید این مطالبات برآورده شوند. در مقابل، آمریکا خواهان آن است که ایران پیش از آغاز هرگونه مذاکره درباره امنیت دریانوردی، در خصوص برنامه هسته‌ای خود امتیازاتی بدهد.
نویسنده گزارش معتقد است این اختلاف مواضع، دو طرف را در یک بن‌بست سیاسی و امنیتی قرار داده است؛ بن‌بستی که البته ممکن است در بلندمدت پایدار نماند.
یکی از مهم‌ترین موانع دستیابی به توافق، بی‌اعتمادی عمیق میان تهران و واشنگتن است. از نگاه ایران، هیچ تضمینی وجود ندارد که امتیازات احتمالی آمریکا دوام داشته باشد و بتواند زمینه بهبود بلندمدت شرایط اقتصادی کشور را فراهم کند.
به همین دلیل، ممکن است تصمیم‌گیران ایرانی به این جمع‌بندی رسیده باشند که به جای اتکا به وعده‌های واشنگتن، باید بر اساس محاسبات و توان داخلی خود به مقاومت ادامه دهند.
چرا ایران در برابر فشارهای آمریکا عقب‌نشینی نمی‌کند؟
نویسنده این گزارش در ادامه خود دو عامل اصلی را برای توضیح رویکرد ایران در برابر فشارهای اقتصادی و سیاسی آمریکا مطرح می‌کند؛ عواملی که یکی ریشه در ملاحظات ایدئولوژیک دارد و دیگری به محاسبات عمل‌گرایانه و شرایط بین‌المللی مربوط می‌شود.
نخستین عامل، اهمیت مقاومت در ساختار هویتی و سیاسی ایران است. به باور نویسنده، ایران در تقابل کنونی صرفاً از مسیرهای کشتیرانی و امکان صادرات نفت خود دفاع نمی‌کند، بلکه در حال حفاظت از یکی از روایت‌های بنیادین نظام سیاسی خود، یعنی ایستادگی و فداکاری در برابر فشارهای خارجی است.
در این گزارش آمده است که ایران از زمان تأسیس، بخش مهمی از اعتبار سیاسی خود را بر مقاومت در برابر فشارهای خارجی بنا کرده است. پیام همیشگی تهران به متحدان و مخالفانش این بوده که تحریم‌ها، انزوای بین‌المللی و تهدیدهای نظامی نمی‌توانند این نظام را وادار به تسلیم کنند.
نویسنده برای توضیح این رویکرد به جنگ ایران و عراق در فاصله سال‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ اشاره می‌کند و آن را یکی از روشن‌ترین نمونه‌های پایبندی جمهوری اسلامی به سیاست مقاومت می‌داند. ایران در آن جنگ با وجود برخورداری عراق از حمایت آمریکا و کشورهای حاشیه خلیج فارس، توانست هشت سال در برابر فشارهای نظامی مقاومت کند و در نهایت به بقای خود ادامه دهد.
بر همین اساس، نویسنده معتقد است تحمل یک یا دو سال فشار اقتصادی ناشی از محاصره دریایی، از نگاه تصمیم‌گیران ایرانی ممکن است در مقایسه با تجربه جنگ هشت‌ساله، هزینه‌ای قابل‌تحمل تلقی شود.
در چنین شرایطی، محاسبه تهران می‌تواند این باشد که با ادامه مقاومت، کشورهایی که بیشترین آسیب اقتصادی را از بحران متحمل می‌شوند، در نهایت برای پایان دادن به وضعیت موجود به واشنگتن فشار وارد خواهند کرد.
حمایت چین و کشورهای عربی از پایان بحران
عامل دوم در تحلیل این اندیشکده، برخورداری ایران از ظرفیت‌های حمایتی خارجی است. نویسنده معتقد است برخلاف دوران جنگ ایران و عراق، تهران در شرایط کنونی از حمایت و همراهی برخی بازیگران بین‌المللی برخوردار است که مهم‌ترین آن‌ها چین محسوب می‌شود.
در همین ارتباط، گزارش به گمانه‌زنی‌ها درباره درخواست مقامات آمریکایی از پکن برای ایفای نقشی فعال‌تر در پایان دادن به درگیری‌ها اشاره می‌کند.
چین به دلیل روابط اقتصادی و راهبردی خود با ایران، یکی از بازیگرانی است که می‌تواند در محاسبات تهران اهمیت داشته باشد. از نگاه نویسنده، ایران می‌داند که در صورت تداوم بحران، منافع اقتصادی و سیاسی برخی قدرت‌های خارجی نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.
در کنار چین، کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز از ادامه وضعیت کنونی متضرر می‌شوند. عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و کویت از جمله کشورهایی هستند که تداوم اختلال در امنیت دریانوردی و تجارت منطقه‌ای می‌تواند خسارت‌های اقتصادی قابل‌توجهی به آن‌ها وارد کند.
چتم‌هاوس معتقد است تهران روی این مسئله حساب می‌کند که افزایش هزینه‌های اقتصادی بحران برای کشورهای منطقه، آن‌ها را به اعمال فشار بیشتر بر واشنگتن برای یافتن راهی جهت خروج از بن‌بست ترغیب خواهد کرد.
آیا ایران خود را پیروز تقابل با آمریکا می‌داند؟
یکی دیگر از محورهای گزارش این اندیشکده، ارزیابی تهران از وضعیت کنونی تقابل با واشنگتن است.
به نوشته این اندیشکده، اظهارات مقام‌های ایرانی نشان می‌دهد که آن‌ها معتقدند تاکنون توانسته‌اند در این رویارویی دست بالا را داشته باشند و حتی خود را در موقعیت پیروزی ارزیابی می‌کنند.
نویسنده گزارش بخشی از این ارزیابی را قابل‌درک می‌داند؛ چراکه از نگاه تهران، عبور از بحران کنونی و جلوگیری از وقوع یک حمله گسترده دیگر آمریکا، به‌خودی‌خود می‌تواند دستاوردی راهبردی تلقی شود.
با این حال، این گزارش تأکید می‌کند که ایران همچنان با یک مسئله اساسی روبه‌رو است و آن، تعیین تکلیف محاصره دریایی است.
در طرف مقابل، مقام‌های آمریکایی ظاهراً همچنان بر این باورند که محاصره توانسته فشار مؤثری بر ایران وارد کند و به نظر می‌رسد واشنگتن قصد دارد این سیاست را تشدید کند.
در همین چارچوب، به ادعای گزارش، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اخیراً از تشکیل نیروی ویژه‌ای با عنوان «دروازه آهنین» خبر داده است؛ اقدامی که در راستای افزایش فشار بر ایران ارزیابی می‌شود.
با این حال، گزارش پیشین رویترز، به ناکامی آمریکا در جلوگیری کامل از صادرات انرژی ایران اشاره کرده است. رویترز پیش‌تر گزارش داده بود که داده‌های کشتیرانی نشان می‌دهد ایران با وجود محاصره دریایی آمریکا، همچنان موفق به صادرات گاز مایع و سوخت جت از خلیج فارس شده است.
این موضوع نشان می‌دهد که حتی اعمال فشارهای گسترده دریایی نیز لزوماً به معنای قطع کامل مبادلات انرژی ایران نیست.
دیپلماسی مرحله‌ای؛ تنها راه خروج از بحران؟
این اندیشکده در بخش پایانی گزارش خود، دیپلماسی مرحله‌ای را تنها مسیر واقع‌بینانه برای خروج تهران و واشنگتن از بن‌بست کنونی معرفی می‌کند؛ گزینه‌ای که به نظر می‌رسد هر دو طرف در حال بررسی آن هستند.
بر اساس چارچوب پیشنهادی این اندیشکده، توافق احتمالی می‌تواند در دو مرحله دنبال شود.
در مرحله نخست، آمریکا باید در مقابل بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران و توقف حملات، بخشی از محاصره دریایی را لغو کند. به این ترتیب، می‌توان ابتدا زمینه کاهش تنش‌های نظامی و بازگشت امنیت به مسیرهای کشتیرانی را فراهم کرد.
در مرحله دوم، مذاکرات هسته‌ای میان دو طرف از سر گرفته خواهد شد. این مذاکرات می‌تواند شامل بررسی محدودیت‌های برنامه هسته‌ای ایران، لغو تدریجی تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران باشد.
از نگاه نویسنده، چنین رویکردی می‌تواند به طرفین اجازه دهد بدون آنکه ناچار باشند از همان ابتدا درباره تمام اختلافات خود به توافق برسند، گام‌به‌گام از بحران فاصله بگیرند.
با این حال، تحقق چنین توافقی با موانع متعددی روبه‌رو است. بی‌اعتمادی عمیق میان ایران و آمریکا، اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات و نبود تضمین‌های معتبر برای پایبندی طرفین، از جمله چالش‌های اصلی در مسیر دیپلماسی محسوب می‌شوند.
در پایان گزارش تأکید شده است که هر دو طرف خواهان پایان دادن به درگیری‌ها هستند، اما همچنان یک متغیر مهم و غیرقابل‌پیش‌بینی در معادلات منطقه‌ای وجود دارد: اسرائیل.
به این ترتیب، اگرچه مسیر دیپلماسی مرحله‌ای می‌تواند فرصتی برای خروج از بحران فراهم کند، اما هنوز مشخص نیست که آیا محاسبات سیاسی و ملاحظات عقلانی بر رویکردهای تقابلی غلبه خواهند کرد یا خیر.
