معیشت سینماگران فراموش شده، اوضاعي كه روبهراه نيست
شهرزاد همتي در شرق نوشت:
دستمزدهاي كلان، فرش قرمز، آدمهاي هيجانزده كه هر كجا هستند، شهرت و... همه اينها تصاوير ذهني و آشناي هر كسي از دنياي بازيگران است. اما فقط يك خبر و يك نامه گلايهآميز همه اين تصاوير را بر هم ميريزد.
همين بهانهاي شد براي مرور اتفاقات اين چند سال و آدمهايي كه به يكباره تصويرشان از روي پرده سينما و قاب تلويزيون حذف شد. از آنها تعداد انگشتشماري بيشتر باقي نمانده. رفتگان اين سالها را كه مرور كنيم شايد در خاطرمان بماند كه اين آدمها تمام ميشوند بايد قدرشان را دانست... .
«به دليل مشكلات شديد مالياي كه داشتيم، مجبور شديم براي اجارهنشيني از تهران به كرج بياييم و اگر وزارت ارشاد از ما حمايت نميكرد، امسال قادر به تمديد اجاره خانه نبوديم و بايد به كنار خيابان ميرفتيم. آيا با ماهي 180هزار تومان طرح تكريم ميتوان زندگي سه نفر را گذراند؟ با اين پول فقط زندهايم، كه اين وضعيت براي اسم دهان پركن و باسابقهاي چون شاپور قريب فاجعه است و تنها بايد براي اين محيط هنري و سينما تاسف خورد.»
«هفتتيرهاي چوبي» را به خاطر داريد؟ كودكي خيلي از ما با اين فيلم گذشته. نوشته بالا بخشي از زندگي اين روزهاي كارگردان هفتتيرهاي چوبي شاپور قريب از زبان همسرش است. اين بازي كودكانه روي ريلهاي قطار نيست. سهم يك كارگردان خاطرهساز از تمام سينما ماهانه 180 هزار تومان است. از قديم شنيدهايم كه ايرانيها مردهپرست هستند. اين مساله شايد حداقل درباره مسوولان صادق باشد. تا وقتي هنرمندان زنده هستند، كسي سراغشان را نميگيرد، وقتي هيچ بيمارستاني به دليل عدم پوشش بيمه، شرايط بد اقتصادي آنها را پذيرا نيست، بعد از مرگشان عزيزكرده تلويزيون ميشوند و صداوسيما چپ و راست از تصاويرشان پر و خالي ميشود، ميبينيم كه اين مثل بيراه هم نميگويد.
اين روزها اگر هم تلويزيون سراغ پيشكسوتان ميرود، انگار فقط براي مضحكه كردن و استفاده ابزاري كردن از آنهاست كه به يادشان ميافتد. ماجراي فريماه فرجامي كه خاطرتان هست؟ مرحوم مهدي فتحي كه به بستر بيماري افتاد، خيليها حتي نميدانستند او از عهده تامين مخارج درمانياش عاجز است، همان سالها مسوولان سينمايي با جمع و جور كردن قضايا، هزينه درمان مهدي فتحي را هر چند دير اما برعهده گرفتند، ولي فايدهاي نداشت. گلايه مرحوم خيرآبادي نيز از رفتار مسوولان هميشه در صحبتهايش مشهود بود.
او در سالهاي آخر زندگياش در هيچ جمع سينمايي و تلويزيوني حاضر نميشد و از مصاحبه نيز خودداري ميكرد. شايعاتي كه در روزهاي واپسين زندگي او مبني بر مشكلات مالي و زندگي در آسايشگاه بر سر زبانها افتاد، علاوه بر دلگيري او و دخترش ثريا قاسمي، باعث شد او در چند جمع عمومي حضور پيدا كند. روز درگذشت خانم خيرآبادي نيز همه چيز خيلي سريع اتفاق افتاد و ثريا قاسمي براي جلوگيري از دخالت مسوولان سينمايي در كفن و دفن مادرش او را بدون اطلاع قبلي و در جمعي خانوادگي به خاك سپرد.
يك قبر رايگان تنها سهم ما از توجه مسوولان است. كيومرث ملكمطيعي اين جمله را چند ماه قبل از مرگش در گفتوگويي اعلام كرد. او كه از سينما، تلويزيون و تئاتر كشور به دليل بيتوجهيها بغض سنگيني داشت و وجود قبر رايگان براي هنرمندان را بياحترامي به آنها ميدانست، فكرش را هم نميكرد چندي بعد از درگذشتش حتي همين سهم توهينآميز هم برداشته شود و منطبق دستور شهرداري هنرمندان براي تهيه قبر در قطعه هنرمندان بايد چهار ميليون تومان پول پرداخت كنند.
وزارت ارشاد وظايف خود را در مقابل بازيگران پيشكسوت انجام نداده و در حق آنها اجحاف كرده است. با وجود اينكه بازيگران پيشكسوت براي ارتقاي سطح هنري كشور از سالها پيش تلاش كردهاند اما وزارت ارشاد بسياري از نيازهاي آنها را تامين نكرده و در اين زمينه به وظايف خود كمتوجه بوده است. در حال حاضر وزارت فرهنگ و ارشاد ماهانه بين ۱۱۰ تا ۱۲۰ هزار تومان به بازيگران پيشكسوت پرداخت ميكند كه اين ميزان جوابگوي بسياري از نيازهاي آنها نيست.
بسياري از پيشكسوتان بازيگري سالها مشكلات مختلف را به جان خريده و با وجود همه مسايل به كار خود ادامه دادهاند و اگر پايداري آنها نبود، شايد وضعيت كيفي بازيگري در كشور به سطح كنوني نميرسيد. هيچ خانوادهاي نميتواند با ماهي ۱۲۰ هزار تومان زندگي بگذراند و از اين جهت، ارشاد در حق بازيگران پيشكسوت اجحافي بزرگ كرده است.
البته ممكن است برخي از اين بازيگران كارمند اداره، شركت و... باشند و از محل ديگري هم حقوق بگيرند اما تعداد اينگونه بازيگران كم است و بخش قابل توجهي از آنها تنها از وزارت فرهنگ و ارشاد حقوق ميگيرند. پيشكسوتان بازيگري در سنين پيري و از كارافتادگي بيشتر از مواقع ديگر به حمايتها و توجه خاص مسوولان نياز دارند و نبايد به گونهاي عمل شود كه همه زحمات آنها ناديده گرفته شود. سعدي افشار بازيگر پيشكسوت تئاتر كه از يادگار روزهاي دور است، در شرايط معيشتي نابساماني زندگي ميكند. او كه تا مدتي پيش حتي سرپناهي براي زندگي نداشت، حالا با كمك چند مركز خيريه و همچنين تلاش همصنفان خود توانسته خانهاي بسيار كوچك در خيابان جامي تهيه كند.
سعدي افشار كه به دليل ترس از قطع مستمري 150 هزار توماني خود ترجيح داد سكوت كند تنها به گفتن يك جمله اكتفا كرد: «50 سال تلاش براي هنر اين مملكت شايد دستمزد ديگري را ميطلبيد. اين زندگي و اين همه مشكل حق ما نبود...» دختر شهلا رياحي هم زياد مايل به گفتوگو نيست. شرايط شهلا رياحي پس از مرگ همسرش مرحوم ابوالقاسم رياحي رو به وخامت گذاشته است.
دخترش ميگويد: «مستمري خندهدار 120 هزارتوماني مادرم هميشه مايه شوخيهاي ما بوده است. اين پول شايد فقط هزينه چند كيلو ميوه باشد. خدا را شكر كه پدر و مادرم شرايط مالي متوسطي داشتند و حالا هم حقوق بازنشستگي پدرم كمكي بزرگ براي ماست. تا به حال هم هيچكدام از مسوولان حتي براي احوالپرسي از مادرم به ما مراجعه نكردهاند.»
رياحي ادامه داد: «اصلا بحث مالي هم نيست. باز هم ميگويم كه مادر من به هيچ چيزي نياز ندارد، اما سر زدن و دلجويي كردن از كسي كه جان و عمرش را براي هنر اين مملكت وقف كرده از وظايف فرعي مسوولان سينمايي هم نيست. هنوز خيلي از مسوولان حتي خبر ندارند كه پدر من كه بنيانگذار فيلم تبليغاتي در ايران است، يك سال و نيم است كه ما را تنها گذاشته و مادرم بعد از دست دادن او افسردهتر از پيش شده است.»
اما عليرضا سجادپور مدير نظارت و ارزشيابي سينمايي وزارت فرهنگ و ارشاد، به طور كلي از وظيفه رسيدگي به امور پيشكسوتان هنر شانه خالي ميكند. او ميگويد: «خانه سينما مثل همه وظايفي كه بر عهده داشت و به آنها عمل نكرد، از عهده اين كار هم برنيامد. يكي از دلايل اصلي ايجاد مجموعه صنوف بهخصوص خانه سينما، رسيدگي به امور پيشكسوتان بود. ساماندهي صنوف، امنيت شغلي، صيانت از شوونات هنرمندان و رسيدگي به امور تامين اجتماعي صنوف از وظايف اصلي خانه سينما است. صنف براي انجام اين كارها طراحي شده نه سر و صدا كردن.
البته اين مساله به چند سال اخير بازنميگردد. صنوف حتي در زماني كه با دولت رابطه خوبي داشتند و هر كاري كه دلشان ميخواست انجام میدادند هم نتوانستند باري از مشكلات سينما بردارند.» سجادپور افزود: «البته با اين وضع مديران سينمايي هم ديگر سكوت را جايز نديدهاند و شروع به سر و سامان دادن به اين موضوع كردهاند. يكي از دغدغههاي وزير ارشاد همين است. دغدغه ماست كه يك پيشكسوت كه حالا توانايي كار فعال را ندارد از حداقل وسايل رفاهي بهره ببرد. كمكهاي مقطعي فراواني هم به هنرمندان در اين زمينه صورت گرفته است.»
سجادپور در پاسخ به اين سوال كه آيا مستمري ماهانه 120 هزار تومان براي يك رفاه حداقلي كافي است، گفت: «البته كه بودجه در نظر گرفته شده براي اين امر بسيار اندك است، اما بايد توجه داشت كه اين مقدار تعداد كثيري از پيشكسوتان را تحت پوشش خود قرار ميدهد و مبلغ كلي آن بسيار كلان است، ما مدتي است كه خواستار تخصيص بودجه بيشتر به اين امر شدهايم.»
سجادپور در پاسخ به سوال ما مبني بر سخنان همسر شاپور قريب اظهار كرد: «البته اين مساله در تخصص من نيست و دوستان ديگري بايد اظهار نظر كنند، اما بايد بگويم آقاي قريب سال گذشته از جشنواره فجر به عنوان مسنترين كارگردان جايزه برده و هميشه هم مشمول كمكهاي مقطعي مسوولان قرار گرفته است.»
اما فرهاد توحيدي رييس هياتمديره خانه سينما با اشاره به عدم حمايت دولت از خانه سينما براي حل مشكلات پيشكسوتان ميگويد: «تامين امنيت اجتماعي از تكاليف است و دولتها براساس درك و باورشان بخشي از وظايف خود را به صنوف محول ميكنند. در چنین اوضاعي اگر دولتها حتي با صنوف بر سر مهر هم باشند، بودجهاي كه براي حمايت از پيشكسوتان در نظر ميگيرند به قدري خندهدار است كه اين امر محال به نظر مينمايد، براي همين قانونگذار در قالب برنامه چهارم توسعه، دولت را بر اساس مواد 115 و 116 مكلف كرده كه تا پايان سال 1385 هم صندوق بيكاري هنرمندان را تشكيل بدهد و هم لايحه امنيت شغلي را تقديم نمايد كه البته دولت ما كلا به اين مساله بيتوجه بوده و نسبت به پيگيريهاي ما نيز روي خوشي نشان نداده و هر وقت كه بحث سرپيچي از وظايف را شنيده، احساس كرده است كه توطئهاي در كار است.»
توحيدي ادامه داد: «در 15 سال گذشته دو طرح معمرين و طرح تكوين هنرمندان تصويب شده و به موجب قانون اين وزارت ارشاد است كه بايد از هنرمندان قدرداني كند؛ اين قدرداني به صورت ماهانه است كه مبلغ آن به هيچوجه در خور توجه نيست و مايه خجالت هنرمندان است. وقتي انجمن صنفي هيچ بودجهاي ندارد، چگونه ميتواند امري به اين مهمي را جلو ببرد؟ انجمنهاي صنفي در 67 سال گذشته با حيات و ممات خودشان هم مشكل داشتهاند و دولت آنها را به رسميت نميشناسد و هميشه هم وظايفي را از آنها ميخواهد كه بودجهاي برايش در نظر گرفته...»
وقتي هيچكس وظايفش را نميشناسد، وقتي هيچ چيز سر جاي خودش نيست، وقتي پيشكسوتان فقط به درد افتتاحيهها و مراسم بزرگداشت ميخورند، انگار همسر شاپور قريب درست ميگويد، كاش حداقل آنها را با دردشان به حال خودشان بگذاريم... .