مذاکرات ایران و آمریکا در چه مرحله‌ای است؟
تهران از یک‌سو بر آمادگی جهت مذاکره و بررسی پیشنهادها تاکید می‌کند و ازسوی دیگر هشدار می‌دهد که هرگونه حمله مجدد با پاسخی گسترده مواجه خواهد شد.
در شرایطی که تنها چند روز تا برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای امریکا باقی مانده، تحرکات دیپلماتیک برای جلوگیری از آغاز دور تازه درگیری میان تهران و واشنگتن شدت گرفته؛ تحرکاتی که قطر و پاکستان در مرکز آن قرار دارند و پیام اخیر جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهور امریکا به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران یکی از بارزترین نشانه‌های آن به شمار می‌رود.
به گزارش اعتماد، همزمان، گزارش‌های تایید نشده از نزدیک شدن شرایط دو طرف در دوحه منتشر می‌شود. در چنین فضایی، تهران از یک‌سو بر آمادگی جهت مذاکره و بررسی پیشنهادها تاکید می‌کند و ازسوی دیگر هشدار می‌دهد که هرگونه حمله مجدد با پاسخی گسترده مواجه خواهد شد؛ وضعیتی که نشان می‌دهد مسیر دیپلماسی همچنان باز است.
دوحه؛ کانون رایزنی‌های غیرمستقیم تهران و واشنگتن
روز شنبه، گزارش‌هایی درباره حضور هیات ایرانی در دوحه و ادامه تلاش‌های میانجیگرانه قطر برای نزدیک کردن مواضع تهران و واشنگتن منتشر شد. روزنامه «العربی الجدید» به نقل از یک منبع ایرانی گزارش داد که یکی از معاونان وزیر امور خارجه ایران در قطر حضور دارد تا تعاملات با میانجی قطری را تسهیل کند. این سفر یک روز پس از گفت‌وگوهای فشرده هیات قطری در تهران انجام شد؛ مذاکراتی که بنا بر گزارش این رسانه، بیش از ۱۲ ساعت ادامه داشت و به پیشرفت‌هایی در رایزنی‌های غیرمستقیم منجر شد.
با این حال، درباره ماهیت و سطح مذاکرات دوحه روایت‌های متفاوتی منتشر شد. منابع نزدیک به تلاش‌های میانجیگرانه قطر و پاکستان در گفت‌وگو با العربی الجدید مدعی شدند احتمال دارد هیاتی امریکایی نیز برای مذاکره مستقیم با طرف ایرانی به دوحه ملحق شود؛ اتفاقی که به گفته این منابع، می‌توانست زمینه بازگشت دو طرف به روند مذاکرات را فراهم کند. این منابع همچنین از توافق بر سر اقدامات اولیه در پرونده هسته‌ای، کشتیرانی در تنگه هرمز و مشوق‌های مالی برای ایران به عنوان مقدمات احتمالی چنین دیداری نام بردند و مدعی شدند چین و روسیه می‌توانند ضامنان توافق باشند.
به ادعای العربیه، پیش‌نویس اولیه چارچوب پیشنهادی برای مذاکرات ایران و امریکا ترسیم شده؛ چارچوبی که بر تعهدات متقابل و اقدامات اعتمادساز مرحله‌ای استوار است. براساس این گزارش، درباره ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران دو گزینه انتقال به کشور ثالث مورد توافق طرفین یا کاهش سطح غنی‌سازی مطرح شده که اجرای آن به ترتیبات فنی و نظارتی وابسته خواهد بود.
این چارچوب همچنین بازگشایی تنگه هرمز به روی کشتیرانی بین‌المللی ظرف هفت روز پس از دستیابی به تفاهم اولیه را پیش‌بینی می‌کند؛ اقدامی که قرار است از طریق گام‌های اعتمادساز روزانه و متقابل انجام شود. در این طرح، ایجاد سازوکاری بین‌المللی برای تضمین اجرای تعهدات نیز مطرح شده و از چین به عنوان یکی از گزینه‌های احتمالی برای ایفای نقش تضمین‌کننده نام برده شده است.
واشنگتن در انتظار پاسخ تهران
در کنار تحرکات دوحه، پیام جی‌دی ونس به محسن رضایی همچنان یکی از محورهای مهم تحولات دیپلماتیک در مقطع کنونی است. براساس گزارش‌هایی که پیش‌تر در رسانه‌های امریکایی منتشر شده بود، معاون رییس‌جمهور امریکا با میانجیگری قطر پیامی برای دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران ارسال کرد و پیشنهاد برگزاری نشستی میان مقام‌های دو کشور را مطرح کرد. این درحالی است که روزنامه واشنگتن‌پست پیش‌تر گزارش داده بود که ونس ممکن است شخصا ریاست هیات مذاکره‌کننده امریکایی را برعهده بگیرد.
محسن رضایی در گفت‌وگویی تلویزیونی تایید کرد که نامه ونس را مطالعه کرده، اما هنوز پاسخی به آن نداده است. او با اشاره به تغییر لحن طرف امریکایی، این تحول را علامت خوبی توصیف کرد. رضایی در عین حال تاکید کرد که تاکنون تصمیم رسمی و حکومتی تازه‌ای درباره تغییر دکترین هسته‌ای اتخاذ نشده؛ هر چند به گفته او، این بحث در جامعه مطرح است که در صورت آغاز دوباره جنگ، آیا باید دکترین پیشین ادامه پیدا کند یا خیر.
با این حال و براساس گزارش الجزیره انتظار می‌رود ایران طی دو تا سه روز آینده پاسخ خود را به این پیشنهاد اعلام کند. در همین حال، محمدباقر قالیباف، رییس مجلس و رییس تیم مذاکره‌کننده ایران، تاکید کرده که هرگونه پیشرفت مثبت در این مسیر به پذیرش هفت شرط ایران ازسوی امریکا بستگی دارد؛ شروطی که به میانجی‌ها منتقل شده‌اند.
تنگه هرمز و شروط تهران برای توافق
با این همه همچنان یکی از محورهای اصلی رایزنی‌های تهران و میانجی‌ها، چگونگی بازگشایی تنگه هرمز و پیوند آن با توافقی گسترده‌تر برای پایان دادن به جنگ است. براساس گزارش‌های منتشر شده، قطر پیش‌تر طرحی هفت روزه را برای اعتمادسازی میان ایران و امریکا پیشنهاد کرده بود؛ طرحی که قرار بود طی آن دوطرف به صورت مرحله‌ای اقداماتی را انجام دهند و زمینه برای مذاکرات جامع‌تر فراهم شود. با این حال، یک مقام ایرانی این پیشنهاد را رضایت‌بخش ندانسته بود. گفتنی است ایران نیز از ماه سپتامبر طرح هفت روزه خود را برای بازگشایی تنگه هرمز مطرح کرده است.
در این پیشنهاد، تهران خواستار اقداماتی ازسوی واشنگتن ازجمله رفع محاصره بنادر ایران، آزادسازی دارایی‌های مسدود شده و پذیرش مسیر مورد حمایت ایران برای عبور و مرور دریایی شده است. در این میان رییس دستگاه دیپلماسی کشورمان پیش‌تر اعلام کرده بود که پیشنهاد ایران تنها طرح موجود برای بازگشایی تنگه هرمز است.
با این همه العربیه به نقل از منابع آگاه مدعی شد که تهران در ازای بازگشایی این آبراه، خواستار تضمین‌هایی برای توقف دایمی و فراگیر جنگ است. در همین حال، موضوع پرونده هسته‌ای همچنان یکی از گره‌های اصلی اختلاف دوطرف باقی مانده است، به گونه‌ای که واشنگتن خواهان ورود موضوع هسته‌ای به مذاکرات از همان ابتداست، درحالی که تهران بر ضرورت تغییر شرایط میدانی و اقتصادی، ازجمله رفع محدودیت‌های دریایی و آزادسازی دارایی‌ها، تاکید دارد. در پیش‌نویس ادعایی و مورد اشاره العربیه، اجرای تعهدات طرفین در قالب یک جدول زمانی مرحله‌ای و همزمان پیش‌بینی شده است؛ بدان معنا که اقدامات ایران در حوزه هسته‌ای و دریایی باید با اقداماتی متقابل ازسوی امریکا، ازجمله کاهش تحریم‌ها، رفع محاصره و محدودیت‌های اقتصادی، همراه باشد.
این طرح همچنین بر راستی‌آزمایی مستقل تعهدات و خودداری هر یک از طرفین از ارایه امتیازهای عمده پیش از دریافت تعهدات متقابل و قابل اندازه‌گیری تاکید دارد. در این چارچوب، سازوکاری نیز برای مواجهه با تاخیر یاعدم اجرای تعهدات ازسوی ایران درنظر گرفته شده است.
اختلاف در حلقه ترامپ؛ مذاکره یا حمله مجدد؟
همزمان با ادامه رایزنی‌ها، گزارش ادعایی آکسیوس از اختلاف‌نظر در حلقه نزدیکان دونالد ترامپ درباره نحوه مواجهه با ایران حکایت دارد. براساس این گزارش، پیت هگست، وزیر جنگ امریکا و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، نسبت به امکان دستیابی به توافق هسته‌ای با دولت کنونی ایران تردید دارند و از انجام حملات بیشتر حمایت می‌کنند. در مقابل، جی‌دی ونس، استیو ویتکاف و جرد کوشنر خواهان ازسرگیری مذاکرات هستند. همزمان اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری امریکا نیز معتقد است باید به مسیر دیپلماسی فرصت داده شود و واشنگتن برای بازگشت شتاب‌زده به عملیات نظامی عجله نکند.
با وجود این اختلاف‌ها، شخص ترامپ نیز نسبت به دستیابی به توافقی که از نظر او قابل قبول باشد، ابراز تردید کرده است. او مدعی شده ایران خواهان توافق است، اما قابل اعتماد نیست و ممکن است پس از توافق از تعهدات خود عقب‌نشینی کند. رییس‌جمهور امریکا همچنین ادعا کرده است که بخش عمده توان نظامی و تاسیسات هسته‌ای ایران ازبین رفته و تنها یکی، دو مرکز باقی مانده که واشنگتن می‌تواند در زمانی کوتاه آن‌ها را هدف قرار دهد. در سوی دیگر، روبیو روز شنبه طی اظهاراتی مدعی شد ترامپ هنوز تصمیمی درباره ازسرگیری حملات نظامی علیه ایران نگرفته و ترجیح واشنگتن حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مساله است؛ هرچند به گفته او، امریکا توانایی اقدام نظامی را در صورت لزوم دارد.
این موضع‌گیری در شرایطی مطرح شد که یک مقام امریکایی به آکسیوس گفته شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای ممکن است تمایل ترامپ به آغاز یک عملیات نظامی گسترده را افزایش دهد. به ادعای این مقام، اگر رییس‌جمهور احساس کند تحقیر شده یا به حاشیه رانده شده است، ممکن است دست به اقدامی جسورانه بزند.
افزایش تحرکات نظامی امریکا و اسرائیل
در کنار مسیر دیپلماسی، نشانه‌هایی از افزایش آمادگی نظامی امریکا و اسرائیل در منطقه نیز منتشر شده است. نشریه وال‌استریت ژورنال با انتشار گزارشی مدعی شد که ترامپ روز شنبه در تماسی تلفنی با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گفت‌وگو کرده؛ تماسی که پس از بررسی گزینه‌های احتمالی ازسرگیری عملیات نظامی با فرماندهان ارشد امریکا انجام شد. براساس این گزارش ادعایی «برد کوپر» فرمانده سنتکام، گزینه‌های حمله را به ترامپ ارایه کرده و پیت هگست و ژنرال «دن کین» نیز در گفت‌وگوهای نظامی حضور داشته‌اند.
همزمان، شبکه ۱۴ اسرائیل مدعی شد بیش از ۸۰ فروند هواپیمای سوخت‌رسان امریکایی در اسراییل مستقر شده‌اند. با این حال، این آمار ازسوی مقام‌های امریکایی یا اسراییلی تایید نشده و رسانه‌های دیگر نیز آن را به طور مستقل راستی‌آزمایی نکرده‌اند. آنچه شبکه کان اسراییل گزارش داده، ورود ۱۰ فروند هواپیمای ترابری امریکایی به پایگاه‌های «عوودا» و «نواتیم» در جنوب اسرائیل است؛ هواپیماهایی که احتمالا حامل تجهیزات پدافند هوایی بوده‌اند. گزارش‌ها همچنین از فرود هواپیماهای دیگر این کاروان در اردن، قطر و عربستان‌سعودی حکایت دارند.
این تحرکات در ادامه گزارش‌هایی درباره انتقال سامانه‌های پدافندی، مهمات و تجهیزات نظامی به منطقه مطرح شده است. با این حال، ارزیابی‌های منتشرشده در رسانه‌های اسراییلی و امریکایی حاکی از آن است که احتمال صدور دستور حمله پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای پایین‌تر است، زیرا جنگ و افزایش قیمت سوخت، فشار سیاسی و اقتصادی بر دولت ترامپ و حزب جمهوری‌خواه وارد کرده است. در همین حال، «آونر ویلان» مقام پیشین موساد، مدعی شده که ممکن است طی دو هفته آینده دور دیگری از جنگ علیه ایران آغاز شود. او البته مدعی شده که وقوع چنین حمله‌ای قطعی نیست.
این اظهارات درحالی مطرح شده که تریتا پارسی، معاون اندیشکده کوئینسی، با اشاره به شکل‌گیری کورسوی امید در روابط تهران و واشنگتن، ۴۸ ساعت آینده را تعیین‌کننده دانسته و نسبت به تلاش اسراییل برای خرابکاری در روند دیپلماسی هشدار داده است. این درحالی است که شبکه MS NOW رسانه امریکایی نیز با انتشار خبری مدعی شد دونالد ترامپ همچنان همه گزینه‌ها را روی میز نگه داشته و قصد دارد پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، حملات علیه ایران را از سر بگیرد.
به گفته سه مقام کشورهای حاشیه خلیج‌فارس که با این شبکه گفت‌وگو کرده‌اند، امریکا از متحدان منطقه‌ای خود خواسته برای دور تازه‌ای از حملات آماده باشند. براساس این گزارش، حملات احتمالی می‌تواند کوتاه‌مدت اما شدید باشد و حتی از چهارم نوامبر، یک روز پس از انتخابات میان‌دوره‌ای امریکا، آغاز شود. این گزارش همچنین از نقش جرد کوشنر و استیو ویتکاف در رایزنی‌های مربوط به مسیر دیپلماتیک خبر داده است.
خسارات پایگاه‌های امریکا؛ هزینه‌های جنگ هشت‌ماهه
در همین فضای پرتنش، گزارش تحقیقی آسوشیتدپرس درباره خسارات وارد شده به پایگاه‌های امریکا در خاورمیانه، توجه‌ها را به هزینه‌های نظامی جنگ جلب کرده است. این خبرگزاری با بررسی تصاویر ماهواره‌ای چند شرکت و گفت‌وگو با چهار مقام منطقه‌ای گزارش داد که تا ماه آگوست، بیش از ۱۱۵ حمله پهپادی و موشکی منتسب به ایران یا گروه‌های مورد حمایت آن، به ساختمان‌ها و تاسیسات ۲۶ پایگاه نظامی و مرکز مجهز به تجهیزات امریکایی آسیب زده یا آن‌ها را تخریب کرده است.
براساس این گزارش، حملات در مراحل نخست بر سامانه‌های هشدار زودهنگام و رادارهای پدافندی متمرکز بود و سپس آشیانه هواپیماها، انبارها، تاسیسات ارتباطی، مخازن سوخت و محل اسکان نیروهای نظامی را هدف قرار داد. پایگاه هوایی «علی‌السالم» در کویت دست‌کم ۳۰ بار هدف حمله قرار گرفت و در پایگاه‌های دیگر نیز خساراتی به هواپیماها و ساختمان‌های نظامی وارد شد.
آسوشیتدپرس همچنین گزارش داد که حملات به پایگاه شاهزاده سلطان در عربستان به چندین هواپیما، ازجمله هواپیماهای سوخت‌رسان، آسیب زده است. این خبرگزاری با اشاره به محدودیت انتشار اطلاعات رسمی درباره خسارات و تلفات نوشت، دولت امریکا و ارتش این کشور جزییات اندکی در این زمینه منتشر کرده‌اند و حتی دسترسی به تصاویر ماهواره‌ای نیز در مواردی با تاخیر مواجه شده است.
دو مقام منطقه‌ای به آسوشیتدپرس گفته‌اند امریکا بخش زیادی از تجهیزات و دارایی‌های نظامی خود، ازجمله هواپیماها، سامانه‌های پدافندی و تجهیزات ارتباطی را از خلیج‌فارس خارج کرده است. به ادعای برخی ناظران این تحولات همچنان پرسش‌هایی را درباره میزان آسیب‌پذیری زیرساخت‌های نظامی امریکا در منطقه و هزینه بازسازی آن‌ها در صورت پایان جنگ مطرح می‌کند که پاسخ به‌آن‌ها به راحتی میسر نیست.
