فرهادی: فكر نميكردم فيلم در خارج از ايران با چنين استقبالي رو به رو شود
«جدايي نادر از سيمين» پنجمين ساخته اصغر فرهادي است كه براي نامزدي در مراسم اسكار سال 2012 به عنوان نماينده ايران معرفي شده است. اين فيلم از ديروز(30 دسامبر، 9دي) در سينماهاي آمريكا به نمايش درآمده است. در ادامه مصاحبه سايت ايندي واير را با اين كارگردان موفق ايراني ميخوانيد:
*داستان اين فيلم چطور به ذهنتان خطور كرد؟
ــ من به برلين رفته بودم تا روي فيلم ديگري كار كنم اما بعد از گذشت دو روز نظرم تغيير كرد. در آشپزخانه دوستم نشسته بودم كه ناگهان صداي موسيقي ايراني را شنيدم كه از اتاق كناري پخش ميشد. در يك لحظه احساس كردم كه بايد به ايران برگردم و فيلمم را همانجا در كشورم بسازم. دو روز قبل از اين ماجرا براي ساخت فيلم در برلين قراردادي را امضا كرده بودم بنابراين به فكر چاره افتادم. كسي را كه با او قرارداد بسته بودم را پيدا كردم و بهانهاي آوردم كه مجبورم توليد كار را به تعويق بيندازم. صبح روز بعد به تهران برگشتم و فورا شروع به نوشتن كردم. بخشي از ايده فيلم مثل رابطه نادر با پدرش كه مبتلا به آلزايمر بود و يا رابطه او با دخترش را از خاطرات شخصي خودم الهام گرفتم، ساير قسمتهاي آن نيز محصول تخيلات ذهنيام بود.
*بسياري از ما در اطرافمان زندگيهايي را ديدهايم كه شاهدي است براي اين واقعيت كه ازدواج چقدر ميتواند سخت باشد بنابراين داستاني كه شما در فيلمتان بازگو كردهايد داستاني جهاني است. شاهد چه بازخوردهايي پس از نمايش فيلمتان در دنيا بوديد؟
ــ عكسالعملها هم در داخل ايران و هم در خارج از آن شبيه به هم بودند. البته اين شباهتها به اين معني نيست كه همه مخاطبان برداشت يكساني از فيلم داشتهاند بلكه تنوع پاسخها به آن در همه جا يكسان بوده است. بعداز آنكه فيلمم را در مناطق مختلف دنيا ديدم به اين نتيجه رسيدم كه شباهتهاي مردم در سراسر جهان بسيار بيشتر از تفاوتهاي آنهاست. اما به نظر ميرسد سياست از پر رنگ كردن تفاوتها سود بيشتري ميبرد.
*اما با وجود آنكه شما چنين داستاني را بدون موضعگيري درباره شخصيتها ساختهايد، بازهم به نظر ميرسد فيلم نقدي بر فرهنگ ايراني و قوانيني است كه به مردم اين كشور لطمه ميرساند. بنابراين وقتي ديدم ايران فيلمتان را به عنوان نمايندهاش در اسكار معرفي كرده است؛ خيلي تعجب كردم.
ــ اين موضوع واقعا پيچيدهاي است. درون دولت عقايد و سلايق مختلفي وجود دارد. تفاوت بين قانونگذاران ناچيز و جزيي نيست. بعضي از آنها نسبت به سايرين روشنفكرترند. در چنين شرايطي فيلم براي حضور در اسكار معرفي شده است. اعضاي هيئت نظارت كه فيلم را معرفي كردهاند همان اعضاي جامعه فيلم هستند. شايد سوالي كه شما تلاش داريد بپرسيد مربوط به تصوري است كه از دولتي سختگير و سرشار از سانسور داريم كه چطور ميتواني چنين فيلمي بسازيد؟ سوال شما مثل اين است كه از كسي كه در صحرا زندگي ميكنيد بپرسيد چطور ميتواني با اين همه گرما زندگي كني؟
*عكسالعمل مردم ايران نسبت به فيلمتان چطور بود؟
ــ دريافت خيلي مثبتي از فيلم در ايران وجود داشت، و فيلم يكي از پرفروشترين آثار ايراني طي 20 يا 30 سال اخير بوده است. مسالهاي كه بيش از همه باعث خشنودي من شد اين بود كه منتقدان و مردم نظرات مشابهي داشتهاند.
*اگر به اول داستان برگرديم زماني كه مشغول نوشتن فيلمنامهتان بوديد از شخصيتها شروع كرديد يا از سياست؟
ــ زماني كه شروع به نوشتن فيلمنامه يا داستاني ميكنم قبل از آنكه به فكر زمينه يا موضوع بيفتم از خودم ميپرسم كه داستان چيست؟
*دليلي براي محبوبيت فيلمتان و تاثيرگذاري بالاي آن در جهان داريد؛ توضيحتان در اينباره چيست؟
ــ حقيقت اين است كه وقتي مشغول ساختن اين فيلم بودم؛ تصورم اين بود كه اين فيلم فقط در ايران فهميده خواهد شد. داستان آن خيلي پيچيده است و همين مساله باعث شد كه فكر كنم غيرفارسيزبانان آن را نخواهند فهميد. اما بعدا كه فيلمم در جشنوارههاي خارجي هم نمايش داده شد و نظرات خوبي را به خود جلب كرده؛ فهميدم كه اشتباه ميكنم. برايتان ماجرايي را تعريف ميكنم كه موضوع روشنتر شود. من با وزير فرهنگ فرانسه آقاي ميتراند ملاقاتي را داشتم. او به من گفت كه «جدايي نادر از سيمين» را همراه بقيه مردم در سينما ديده است و بعد از آينكه فيلم تمام شد دو خانمي كه در رديف پشت او نشسته بودند شروع كردند به صحبت با همديگر و گفتند:«شخصيتهاي اين فيلم چقدر شبيه ما بودند. او برايم اين ماجرا را تعريف كرد؛ چون از اينكه بالاخره مردم فرانسه فهميده بودند كه ايرانيها هم مثل بقيه انسانهاي دنيا هستند بسيار خوشحال شده بود. اما در ادامه حرفهايش اضافه كرد:«اما بلافاصله نگران شدم و به اين فكر افتادم كه آيا اين حرف به اين معني است كه ما هم
مشكلاتي مشابه ايرانيها داريم؟» فكر ميكنم بسياري از مشكلات و سختيهايي كه مردم در مناطق مختلف دنيا با آن رو به رو هستند شبيه هم هستند. به خصوص انتخابهاي سختي كه مردم در زندگيشان با آن مواجه ميشوند.
*موضوعي كه در فيلمتان قابل توجه است اين است كه هر كسي فكر ميكند كارش درست است.
ــ ما هم همينطور. به عنوان بينندگان احساس ميكنيم كه حق با آنهاست. اين يك تراژدي مدرن است. در تراژديهاي كلاسيك جنگ بين خوبي با بدي است. بينندگان اين آثار هم ميخواهند بدي شكست بخورد و خوبي پيروز شود. اما در تراژديهاي مدرن جنگ بين خوبي و خوبي است. و هيچ فرقي نميكند كه چه كسي پيروز شود داستان همچنان دل انسان را به درد ميآورد.
*اين بازيگران خارقالعاده را از كجا پيدا كرديد؟
ــ بيشتر آنها بازيگران حرفهاي در ايران هستند. با بعضي از آنها قبلا كار كرده بودم و براي بعضي ديگر از آنها اين اولين يا دومين تجربه كاريشان بود. يكي از آنها دختر خودم بود.
*او نقش دختر خانواده را بازي كرد. واقعا بازيگر بااستعدادي است. من خودم مادر هستم و واقعا نسبت به او احساس نزديكي كردم. احساسات او را كاملا درك ميكردم. او قلب فيلم است به اين خاطر كه قرباني خواستههاي متضاد بقيه شده است.
ــ به نظر من، او مهمترين قاضي در اين فيلم است. و درعين حال شخصيتي است كه به بيننده بيش از ساير بازيگرها نزديك شده است. بيشتر از هركس ديگري نگرانش هستيم چون او نشاني از آينده است.
* فرآيند كاريتان در طول فيلم كه با بازيگران كار ميكرديد دچار تغييراتي شد؟ و آيا مايك لي تاثيري بر روي شما در فضايي كه براي بازيگرانتان خلق كرديد، گذاشت؟
ــ من مايك لي را ميشناسم و با شيوه كاري او با بازيگرانش آشنايي دارم. اما بيشتر از آنكه از فيلمساران تاثير گرفته باشم تحت تاثير تئاتر بودم. من سالها در مورد تئاتر مطالعه كردهام و در آن مشغول به كار بودهام و بعداز ان وارد سينما شدم. در تئاتر بود كه فهميدم چطور بايد با بازيگران كار كرد. براي روشنتر شدن موضوع مثالي ميزنم. من در داستان «جدايي نادر از سيمين» شخصيت زني مذهبي را خلق كردم. وقتي كه نوشتن فيلمنامه تمام شد چنين شخصيتي را پيدا نكردم بنابراين به او گفتم:«تو تبديل به انساني مذهبي خواهي شد. اين كاري است كه بايد انجامش دهي.» تلاشي كه ميكردم اين بود كه در مدت كوتاهي قبل از شروع فيلمبرداري او را تبديل به انساني مذهبي كنم. از او خواستم كه هر روز بطور مرتب نمازش را بخواند يعني روزي پنج مرتبه. از او خواستم كه چادر كه پوششي بسيار سنتي است را هر روز به سر كند. از او خواستم كه از ماشين شخصياش كه بسيار هم گرانقيمت بود استفاده نكند و
بجاي آن سوار اتوبوس شود. به او گفتم روابطش را با هر مردي كه برايش آشنا نيست؛ محدود كند و درنهايت بعد از انجام همه اين كارها واقعا به نظر ميرسيد او تبديل به آدمي با رفتارهاي مذهبي شده است. نگران نباشيد: به محض اينكه فيلم تمام شد او دوباره به شخصيت اوليهاش برگشت.
*در آغار فيلم وقتي كه سيمين ميخواست كشور را به همراه دخترش ترك كند از همسرش انتظار داشت كه با پدرش چه كار كند؟
ــ زماني كه آنها براي گرفتن ويزا ثبتنام كرده بودند، پدر نادر مشكلي نداشت. شايد سيمين با خود فكر ميكرد حالا كه اين فرصت برايشان فراهم شده نادر بايد پدرش را به خانه سالمندان بسپارد. در ايران اين كار به خصوص در شهرها بسيار معمول است. اما همين موضوع باعث بروز درگيريهايي در خانوادهها ميشود. هميشه اين اختلاف وجود دارد كه آيا سپردن فرد سالخورده خانواده به خانه سالمندان كار درستي است يا نه.
*اگر داستان را ادامه ميداديد بين پدر و مادر كدام را انتخاب ميكرديد؟
ــ انتخاب بين پدر يا مادر نيست بلكه بين دو شيوه متفاوت زندگي است. نميدانم كه نسل آينده كدام شيوه زندگي را انتخاب خواهد كرد. اين سوالي است كه امروز با خود به خانه خواهيد برد.