گفتوگوی تمدنها؛ از سیدمحمد خاتمی تا مسعود پزشکیان در نیویورک/ بازخوانی ماجرای نام گذاری سیام شهریور به عنوان روز «گفتوگوی تمدنها»
سید محمد خاتمی در اولین حضورش در نیویورک با طرح ایده «گفتوگوی تمدنها» موجی از توجه و تحسین در سراسر جهان به همراه داشت و این نظریه به یکی از پرخبرترین پیامهای ایران پس از انقلاب تبدیل شد.
در تقویم ایران، ۳۰ شهریورماه با نام «گفتوگوی تمدنها» گره خورده است، ایدهای که ۲۸ سال پیش سیدمحمد خاتمی آن را از تریبون مجمع عمومی سازمان ملل متحد خطاب به جهان مطرح کرد و آن را در تقابل با ایده «برخورد تمدنهای» ساموئل هانتینگتون، استاد علوم سیاسی دانشگاه هاروارد، قرار داد.
اما در روزهایی که نیویورک دوباره میزبان رئیسجمهوری ایران است و مسعود پزشکیان قرار است فردا صبح به این سفر برود، اهمیت ایده سالهای پیش خاتمی در شرایط جنگی کشور اهمیت ویژهای پیدا میکند.
خاتمی چه گفته بود؟
اگر کمی به عقبتر برگردیم، در میان رؤسای جمهور ایران پس از انقلاب، رهبر شهید تنها یک بار به نیویورک رفتند و آیتالله هاشمی رفسنجانی هم هرگز برای حضور در مجمع عمومی سازمان ملل، عازم نیویورک نشد. اما سیدمحمد خاتمی، رئیس دولتهای هفتم و هشتم در حالی ۲ سفر به نیویورک را در کارنامه خود دارد که با همان دو سفر توانست نام خود را در حافظه جهانی ثبت کند. او در اولین حضورش در نیویورک با طرح ایده «گفتوگوی تمدنها» موجی از توجه و تحسین در سراسر جهان به همراه داشت و این نظریه به یکی از پرخبرترین پیامهای ایران پس از انقلاب تبدیل شد.
دولت هفتم در آن سالها که با دولت بیل کلینتون و جورج بوش پسر در آمریکا همزمان بود، موضوع ترمیم وجهه بینالمللی جمهوری اسلامی در دستور کار تهران قرار داشت و گفتوگوهایی پیرامون مسئله افغانستان و عراق بین تهران و واشینگتن در جریان بود.
از همین رو، خاتمی در آن نشست گفته بود: «به نام جمهوری اسلامی ایران، پیشنهاد میکنم که به عنوان گام اول سال ۲۰۰۱ از سوی سازمان ملل، سال گفتوگوی تمدنها نامیده شود؛ با این امید که با این گفتوگو نخستین گامهای ضروری برای تحقق عدالت و آزادی جهانی برداشته شود.»
به بیان دیگر، رئیس دولت اصلاحات در سال ۷۷ در شرایطی از گفتوگو میان تمدنها سخن گفته بود که نظریه «برخورد تمدنها» ی ساموئل هانتینگتون، استاد علوم سیاسی دانشگاه هاروارد، در محافل سیاسی و دانشگاهی جهان بحثبرانگیز شده بود. آن زمان، هانتینگتون معتقد بود در جهان پس از جنگ سرد، اختلافات فرهنگی و تمدنی میتواند به یکی از اصلیترین زمینههای منازعه تبدیل شود.
اما طرح پیشنهادی رئیس دولت اصلاحات نقطه مقابل ایده هانتینگتون بود؛ در واقع، در طرحی که خاتمی در سازمان ملل مطرح کرد، بر این اساس بود که تفاوت میان ملتها و تمدنها لزوماً نباید به تقابل منجر شود و میتوان از مسیر گفتوگو و شناخت متقابل، راه دیگری برای روابط میان کشورها پیدا کرد.
کوفی عنان، دبیرکل وقت سازمان ملل، نیز در سال ۱۹۹۹ با اشاره به پیشنهاد خاتمی، بر اهمیت گفتوگو میان تمدنها و فرهنگها تأکید کرده بود و معتقد بود این گفتوگو نباید تنها به روابط دولتها محدود بماند، بلکه باید میان جوامع و گروههای مختلف نیز دنبال شود.
پیشنهاد رئیسجمهور ایران خیلی زود در سازمان ملل مورد توجه قرار گرفت. چند هفته بعد، موضوع گفتوگوی تمدنها در دستور کار مجمع عمومی قرار گرفت و در نهایت در چهارم نوامبر ۱۹۹۸، قطعنامه نامگذاری سال ۲۰۰۱ به عنوان «سال گفتوگوی تمدنها» بدون رأیگیری تصویب شد. از دولتها، سازمانهای بینالمللی و نهادهای غیردولتی نیز خواسته شد برنامههایی را برای تحقق این ایده دنبال کنند. مصوبهای که بر نقش گفتوگو در کاهش تنشها، پیشگیری از درگیریها و افزایش تفاهم میان جوامع تأکید داشت.
شوک ۱۱ سپتامبر به جهان
در سالی که قرار بود نماد «گفتوگوی تمدنها» باشد، حمله تروریستی گروهک القاعده به برجهای دوقلو آمریکا و واقعه ۱۱ سپتامبر، جهان را وارد دورهای کرد که مفاهیمی مانند مبارزه با تروریسم، جنگ و امنیت بیش از گذشته اهمیت ویژهتری پیدا کرده و دیگر ایده گفتوگوی تمدنها کمرنگ شد. خاصه آنکه آمریکا بعد از ۱۱ سپتامبر وارد دورهای شد که جنگ افغانستان و سپس عراق شکل گرفت و ادبیات سیاسی جهان دوباره بیش از گفتوگو، حول تقابل و تهدید شکل گرفت.
حال پس از ۲۸ سال، رئیسجمهور ایران در حالی فردا برای حضور در مجمع عمومی سازمان ملل، راهی نیویورک میشود، که در یک سال و نیم گذشته، کشور درگیر نبرد نظامی با آمریکا و اسرائیل بوده و محاصره دریایی ایران و اعمال تحریمهای شدید نشان از جنگ اقتصادی واشنگتن دارد. جهان دیگر همان سال ۱۹۹۸ نیست و جنگها، بحرانهای منطقهای، مهاجرت، افراطگرایی و اختلافات فرهنگی و سیاسی تبدیل به یکی از مهمترین مسائل بینالملل تبدیل شدهاند.
با این حال، همچنان برخی بر این باورند که میتوان با تکیه بر دیپلماسی در کنار نیروی نظامی سایه جنگ را از سر کشور دور کرد. از همین رو، باید دید که مسعود پزشکیان در سومین حضور خود در این نشست، میتواند طرح جدیدی را در جهان مطرح کند تا بار دیگر دیپلماسی ایران مورد توجه و تحسین جهان قرار بگیرد یا خیر.
