«کَزَج» گنجینه طبیعت و تاریخ در کوهستان خلخال

در دامنه کوههای سر به فلک کشیده منطقه خلخال در دامنه تند کوهی به نام «بلدداشی» و در ساحل شرقی رودخانه قزل اوزن، روستایی به نام «کزج» واقع شده که جزو روستاهای هدف گردشگری استان و ۱۰ روستای دارای بافت با ارزش معماری در کشور است. 

نام روستای زیبا و گردشگری «کزج» برگرفته از کلمه «کزه» یعنی چوبدستی (دگنگ یا ال آغاجی) است و این روستا به عنوان سکونتگاه روستایی منفرد در دهستان خورش رستم شمالی و در ارتفاع یک هزار و ۲۵۰ متری از سطح دریا با موقعیت کوهستانی دامنه‌ای و به فاصله ۱۷ کیلومتر از مرکز دهستان خورش رستم (هشتجین) واقع شده و تا شهرستان خلخال ۵۷ کیلومتر فاصله دارد. 

محمد بخشی دهیار روستای کزج گفت: کزج از توابع بخش خورش رستم (هشتجین) شهرستان خلخال طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ در حدود ۲۷۰ خانوار با ۸۲۰ نفر جمعیت دارد. 

وی افزود: روستای کزج با بافت متمرکز ساخت و ساز پیرامون هسته اولیه بنا شده و به همین علت زمین‌های زراعی و باغات در حاشیه و پیرامون بافت مسکونی گسترش یافته است. 

رودخانه قزل اوزن از یک کیلومتری غربی روستا می‌گذرد و ارتفاعات عرب بیله دشت، ورگان چوله و داغ یولی در سمت شرق روستاواقع شده و آن را احاطه کرده و بافتی شبیه روستای گردشگری ماسوله را در این روستا پدید آورده است. 

آنچه این روستا را حایز اهمیت ساخته علاوه بر معماری منحصر به فرد علاقه اهالی به حفظ این نوع معماری و تاکید بر حفاظت و حراست از سنن، آداب، رسوم و فرهنک گذشته این خطه است. 

خویشاوندی کزج اردبیل با ماسوله گیلان

به علت نزدیکی این روستا به ماسوله و بر اساس نظریه کارشناسی متخصصان آثار معماری تاریخی و بر اساس شواهد مستدل و مشابهت ساخت و ساز و نیز معماری خانه ها، طریقه آرایش و سلیقه به کار رفته در ساخت و ساز ابینه، اهالی روستای گردگشری ماسوله از سکنه این روستا هستند که در گذشته‌های دور به علت کوچرو بودن مردم روستا و استفاده از منطقه ماسوله به عنوان ییلاق، بخشی از جمعیت روستای کزج در آن منطقه ساکن شده و روستای ماسوله را به وجود آورده اند. 

روستایی که معماری‌اش را از دل کوه بیرون کشیده‌اند کزج، جایی که بام هر خانه حیات خانه بالایی است و و این هوشمندی گذشتگان در معماری برای انطباق با طبیعت کوهستان پس از سال‌ها همچنان حفظ شده است و کارشناسان می‌گویند بافت پلکانی از روستای کزج به ماسوله انتقال یافته است. 

روستای کزج به علت بافت معماری از جمله نوع مصالح به کار رفته در ساخت و ساز، رنگ‌آمیزی دیوارها، حیاط خانه ها، درها و پنجره‌ها و نیز سلیقه منحصر به فرد در ساخت بنا، هدایت فاضلاب منازل و بکر بودن فرهنک زندگی اجتماعی و حتی همزیستی مسالمت‌آمیز شیعیان و اهل تسنن ساکن در روستا جزو روستاهای هدف گردشگری استان اردبیل تعیین شده است. 

نمای ظاهری روستا از دید گردشگران جلوه‌ای جذاب و دیدنی به آن بخشیده به طوری که در نگاه اول صدها واحد مسکونی به صورت مکعب‌هایی در کنار هم و همشکل دیده می‌شود که با رنگ‌آمیزی تزیینی ایوانها، تیرهای چوبی ایوانها، پله ها، درها و پنجره‌ها منظره بدیعی را به وجود آورده است. 

علی درویشی رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان خلخال گفت: طبق تحقیقات به عمل آمده با توجه به قرار گرفتن روستای کزج در حاشیه رودخانه قزل اوزن، مردمان این مناطق در زمان‌های قدیم خانه‌ها را در این روستا در دامنه کوه و به صورت پلکانی ساخته‌اند تا از زمین‌های هموار پیرامون روستا برای کشت و زرع و کشاورزی استفاده کنند. 

پشت بام اکثر خانه‌های این روستا کاهگلی بوده و به علت شیب تند محل ساخت و استقرار روستا پشت بام هر خانه‌ای حیاط خانه بالاتر است. سقف و پشت بام خانه‌ها بیشتر با افزودن لایه‌های کاهگلی متعدد حدود نیم سانتی متری در هر سال به روش ماله کشی‌های سالانه ضخیم شده به طوری که بارشهای باران و برف موجب چکه کردن سقف‌ها نمی‌شود. 

این لایه‌های کاهگلی از ترکیب گل خاک رس منطقه و کاه گندم تهیه می‌شود و در سالیان اخیر نمک نیز برای جلوگیری از نفوذ آب به لایه‌های زیرین و پیشگیری از چکه کردن سقف بام‌ها به ترکیبات کاهگل افزوده می‌شود. 

بیم فراموشی شیوه معماری کزج

روستای کزج به لحاظ بافت تاریخی و معماری جزو ۱۰ روستای برتر کشور است و شیوه معماری آن حتی با فراگیر شدن استفاده از مصالح ساختمانی جدید از قبیل قیر، ایزوگام، ایرانیت و سیمان هنوز هم در روستا ادامه دارد و زیبایی و طراوت خاصی به روستا بخشیده است. 

یکی از ساکنان روستا در خصوص شیوه معماری، احداث بنا و ساخت و ساز موجود در آن گفت: معماران ساختمان‌های روستا از خود اهالی هستند که با استفاده از مصالح موجود در منطقه خانه‌ها را می‌سازند و هنوز ۲ الی سه نفر از معماران سالخورده که روش منحصر به فردی در ساخت خانه‌های این روستا دارند، در قید حیات هستند که با مرگ آن‌ها این شیوه معماری نیز به پایان خواهد رسید. 

اهالی کزج در ساخت و ساز خانه از فضاهای موجود در روستا به شکل کامل استفاده می‌کنند و برای مثال برای احداث دیوار حیاط منازل خود حتی درختانی را که در مسیر دیوار کشی قرار می‌گیرند قطع نمی‌کنند و به همین علت درختانی که در داخل دیوارها مانده‌اند به تعداد زیاد در این روستا خودنمایی می‌کنند. 

کزج از معدود روستاهایی هست که اهالی آن نمونه بارزی از خودکفایی، حفظ سنت‌ها و شیوه زندگی پیشینیان، حفظ محیط زیست و منابع طبیعی و استفاده بهینه از نعمت‌ها و منابع موجود می‌باشد. 

بر خلاف سایر روستاهای استان اردبیل و کشور، کزج شاید تنها و یا از روستاهای استثنایی در دنیا باشد که حتی یک قلاده سگ هم در آن به چشم نمی‌خورد و علت این امر با پرس و جوهای محلی نیز مشخص نشد و همه اهالی این روستا از علت این موضوع اظهار بی‌اطلاعی کردند. 

اعتدال گرما و سرما و توسعه باغ‌های مصفا

هر چند منطقه کزج خلخال مانند دیگر نقاط آذربایجان کوهستانی و سردسیر می‌باشد و کوه‌های به نسبت بلندی آن را در برگرفته‌اند ولی خود روستا به لحاظ واقع شدن در زمینی دره مانند از آب و هوا و اقلیم تا اندازه‌ای معتدل و ملایم برخوردار است. 

زمستان کزج گرم و تابستان آن خنک است به طوری که اهالی روستا هیچ وقت در فصول گرم نیز مجبور به استفاده از وسایل سرمایشی مانند پنکه و کولر نمی‌شوند. 

مین ویژگی آب و هوایی سبب ایجاد شرایط مساعد برای وجود باغ‌های متعدد با درختان گوناگون در منطقه شده است به گونه‌ای که باغداری از مهمترین راه‌های تامین درآمد و گذران زندگی اهالی روستا می‌باشد. 

یکی از ساکنان این روستا گفت: درختان متنوعی در باغهای روستا وجود دارند که از مهمترین آن‌ها می‌توان به توت، گردو، سیب، انگور، گیلاس و زردآلود اشاره کرد به طوری که میوه توت در این روستا منحصر به فرد می‌باشد و در هیچ جای دیگر کره زمین مانند آن پیدا نمی‌شود. 

وی افزود: در بعضی از سال‌ها به لحاظ نفوذ هوای سرد و ریزش برف در نیمه اول فصل بهار درختان باغ‌های روستا دچار سرمازدگی می‌شوند. 

یکی دیگر از ساکنان روستای کزج گفت: اهالی روستا از قدیم اقدام به کشت گندم، جو و علوفه می‌کنند اما در ۱۰ سال اخیر برنج نیز در زمین‌های پیرامون رودخانه قزل اوزن کاشته می‌شود. 

وی اظهار کرد: مردان در روستای کزج علاوه بر کشاورزی و باغداری به دامداری و دامپروری نیز می‌پردازند و زنان نیز علاوه بر کمک به مردان، در اواخر تابستان به صورت دسته جمعی در آئین تولید رشته آش و پلو شرکت و به تولید انواع صنایع دستی از جمله جاجیم، جوراب و کیف نخی اقدام می‌کنند. 

همزیستی شیعه و سنی و انتظار ثبت جهانی روستا

اهالی روستا متشکل از پیروان مذاهب تشیع و تسنن هستند اما بدون داشتن کوچکترین اختلافی در فضایی به شکل کاملا صمیمی زندگی کرده و روزگار سپری می‌کنند و حتی گاهی این صمیمیت منجر به ازدواج و وصلت جوانان پیروان مذاهب تشیع و تسنن می‌شود. 

به گفته رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان خلخال، چنان صمیمیتی در میان اهالی و فضای روستای کزج حاکم است که در روستا بدون آن که دو محله شیعه‌نشین و سنی‌نشین وجود داشته باشد، منازل شیعیان و سنیان در جوار یکدیگر بنا شده‌اند و در موارد متعددی یک خانواده شیعه با یک خانواده سنی همسایه است. 

درختان چند صدساله اُرس یا سرو کوهی همچنان سایه بان مردمان کزج هستند و ایجاد اقامتگاه‌های بوم گردی در روستای کزج به گردشگران، فرصت چشیدن طعم زندگی را در این روستا را داده است به طوری که هر سال ده‌ها هزار گردشگر از سراسر کشور به ویژه استان‌های همجوار به این روستا سفر می‌کنند. 

در سال ۱۳۸۷ روستای کزج به ثبت ملی رسیده است و در سال ۱۴۰۳ به یونسکو پیشنهاد ثبت جهانی روستا داده شده اما لازم است برخی اقدامات اصلاحی و تکمیلی انجام شود. 

شهرستان تاریخی و گردشگری خلخال در جنوب استان اردبیل واقع شده است.