نهضت مشروطه یکشبه پدید نیامد. حاصل سالها تلاش، اندیشهورزی و مطالبهگری روشنفکران، آزادیخواهان، روحانیان، بازرگانان و گروههای گوناگون اجتماعی بود. نهضت در آغاز با اعتراض مدنی، تحصن، مهاجرت و خواست عمومی برای عدالتخانه شکل گرفت و سرانجام به صدور فرمان مشروطیت انجامید.
(نشسته از راست؛ یپرم خان و جعفرقلی خان سردار بهادر) دولت تازه پا گرفته از پس استبداد صغیر.. پپرم خان و جعفرقلی خان سردار بهادر را با سیصد سوار بختیاری و یکصدوپنجاه تن از مجاهدان برگزیده و یکصد تن قزاق ودو توپ شنیدر و دو توپ ماکزیم روانه [آذ ربایجان]کرد.. تصویر فوق متعلق به کتاب "رضانام تا رضاخان" در صفحهی ۳۳۶ اثر "هدایت الله بهبودی" و چاپ "موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی" است
در روزگاری که صدای گلوله و فریاد آزادیخواهی در خیابانهای تبریز و تهران طنین انداخته بود، گروهی از مردم عادی، داوطلبان مسلح و روشنفکران با نام «مجاهد» به صفوف نبرد پیوستند. تصویری کمتر دیدهشده از آن دوران، مجاهدان مشروطهخواه از تبریز، رشت و قفقاز را در کنار فرماندهانشان نشان میدهد؛ چهرههایی مصمم که پرچم اتحاد و مبارزه را برافراشتهاند. این تصویر، تنها یک عکس تاریخی نیست؛ روایتی است گویا از اراده مردمی برای تحقق آزادی و مشروطه در دل استبداد.
ما امضاکندگان ذیل با یکدیگر متحد و... (هم مشی) شده و به (کلامالله) قسم یاد کردیم که از امروز با همدیگر صمیمی بوده، همه برای یکی، و یکی برای همه بوده به طوری با یکدیگر متصل و ملتصق باشیم...
۱۱۵ سال قبل و به دنبال به توپ بستن مجلس شورای ملی و کشته شدن «میرزا نصرالله ملک المتکلمین» و «میرزا جهانگیرخان شیرازی ملقب به صوراسرافیل» به عنوان دو روزنامهنگار مشروطهخواه؛ پیکر بیجان آنها در بیابانهای اطراف تهرانِ آن روزها رها شد اما با پایان دوره استبداد صغیر و گذاشتن سنگ قبر برای روزنامهنگاران، محل دفن آنها شناسایی شد.
بنای آرامگاه شهدای قلم مشروطه که حدودا یک قرن فراموش شده بود سرانجام اوایل دهه ۸۰ خورشیدی در فهرست آثار ملی به ثبت رسید تا سایه تخریب از سر آن دور شود و در نهایت پس…