جنگ اقتصادی ترامپ؛ پکن کنار واشنگتن میایستد؟
دولت ترامپ در حالی فشار اقتصادی بر ایران را وارد مرحله تازهای کرده که موفقیت این راهبرد تا حد زیادی به همراهی چین، بزرگترین خریدار نفت ایران، وابسته است؛ اما پکن تحریمهای یکجانبه آمریکا را رد کرده و بعید است بهسادگی حاضر شود روابط تجاری خود با تهران را قربانی سیاست فشار حداکثری واشنگتن کند.
فرارو- زمانی که اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، از طرحی با عنوان «عملیات طرد اقتصادی» رونمایی کرد و کشورهایی را که به تجارت با ایران ادامه دهند به اعمال تحریمهای سنگین و آسیبزا تهدید کرد، نام کشوری را که میتواند موفقیت یا شکست این طرح را رقم بزند، بر زبان نیاورد: چین.
به گزارش فرارو به نقل از سیانان، دومین اقتصاد بزرگ جهان سالهاست یکی از مهمترین شریانهای اقتصادی تهران محسوب میشود و بخش عمده صادرات نفت ایران را خریداری میکند؛ صادراتی که ارزش آن در سال گذشته دهها میلیارد دلار برآورد شده است. چین علاوه بر نفت، روابط تجاری گستردهای نیز با ایران دارد.
با این حال، همراه کردن پکن با تازهترین تلاش کاخ سفید برای تحت فشار قرار دادن رهبری ایران که پس از نزدیک به شش ماه جنگ همچنان در برابر آمریکا سرسختانه مقاومت میکند، کار بسیار دشواری خواهد بود.
پکن صراحتاً تحریمهای «یکجانبه» آمریکا را رد میکند و سالهاست از حق خود برای تجارت عادی با کشورهایی مانند ایران و روسیه دفاع کرده است. چین همچنین بر این باور است که واشنگتن پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا، تمایلی ندارد یک رویارویی اقتصادی گستردهتر را آغاز کند؛ رویاروییای که میتواند به هر دو کشور آسیب بزند.
وزارت خارجه چین روز سهشنبه، پس از نشست خبری بسنت، اعلام کرد پکن برای حفاظت از «حقوق و منافع مشروع خود» در برابر تهدیدهای تحریمی آمریکا، «تمام اقدامات لازم» را انجام خواهد داد.
لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین، گفت: «جنگ اقتصادی و فشار حداکثری به حل مسئله کمک نمیکند؛ بلکه تنها باعث تشدید تنشها و درگیریها، ایجاد خطرات سرریز و برهم خوردن نظم اقتصادی و مالی جهانی خواهد شد.»
تهدید بسنت در شرایطی مطرح شده که سفر مورد انتظار شی جینپینگ، به آمریکا در ماه آینده نیز در پیش است؛ سفری که در جریان آن دو طرف ممکن است برای تمدید آتشبس تجاری مهمی که قرار است اواخر پاییز منقضی شود، به پیشرفتهایی دست پیدا کنند.
دونالد ترامپ پیشتر گفته بود که در دیدار ماه مه با شی جینپینگ، از او درباره ایران «هیچ لطفی» نخواسته است. اگر این سخن درست باشد، از نگاه پکن ممکن است نشانهای از استیصال آمریکا برای پایان دادن به جنگ تلقی شود.
اکنون دو کشور باید محاسبه دقیقی درباره نحوه مدیریت دورهای انجام دهند که بسنت آن را «دیپلماسی آرام» نامیده است؛ دورهای که در عمل میتواند به معنای ارسال خصوصی اولتیماتوم به شرکای اقتصادی ایران باشد؛ کشورهایی که وزیر خزانهداری آمریکا در نشست خبری خود مشخصاً نام آنها را اعلام نکرد.
تحلیلگران چینی معتقدند فضای محدودی برای پذیرش خواستههای واشنگتن وجود دارد.
ژائو لونگ، مدیر مؤسسه مطالعات راهبردی و امنیت بینالمللی در مؤسسه مطالعات بینالمللی شانگهای، گفت: «بعید است چین شرایطی را بپذیرد که در آن واشنگتن تعیین کند شرکتهای چینی از نظر قانونی چه معاملاتی را میتوانند با کشورهای ثالث انجام دهند.»
او افزود چنین اقدامی میتواند سابقهای ایجاد کند که در آن تحریمهای ثانویه آمریکا عملاً روابط تجاری چین با کشورهای دیگر را تعیین کنند.
آمریکا چه کاری میتواند انجام دهد؟
چین نفت ایران را از طریق یک شبکه پیچیده وارد میکند که عمداً از نظام مالی مبتنی بر دلار آمریکا و تحریمها فاصله گرفته است.
پالایشگاههای خصوصی موسوم به «تیپات» نفت خام تحریمشده ایران را خریداری و فرآوری میکنند. این پالایشگاهها به شبکهای از بنادر، مؤسسات مالی و نفتکشها متکی هستند که آنها نیز اغلب از سیستم مالی بینالمللی فاصله گرفتهاند.
چین سالهاست این خریدها را بهصورت رسمی ثبت نمیکند؛ این روند از زمانی آغاز شد که دولت نخست ترامپ از توافق هستهای ایران در دوره باراک اوباما خارج شد و تحریمهای آمریکا علیه تهران را دوباره اعمال کرد.
با این حال، کارشناسان معتقدند واشنگتن همچنان اهرمهایی برای فشار بر چین در اختیار دارد.
مکس مایزلش، تحلیلگر ارشد پژوهشی در بنیاد دفاع از دموکراسیها در واشنگتن، گفت: «اگر به ساختار مالکیت بالادستی این شرکتها نگاه کنید، متوجه میشوید بسیاری از آنها بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در مالکیت شرکتهای بزرگ دولتی چین هستند که ارتباط عمیقی با نظام دلار آمریکا دارند.»
به گفته او، آمریکا میتواند با تحریم شرکتهای زیرمجموعه، شرکتهای مادر را تحت فشار قرار دهد تا از این شرکتها واگذار شوند؛ در غیر این صورت ممکن است به ارائه حمایت مستقیم یا غیرمستقیم از نهادهای تحریمشده متهم شوند.
بسنت اوایل سال جاری گفته بود واشنگتن درباره نقش دو بانک چینی نامشخص در معاملات مرتبط با ایران به آنها هشدار داده است.
او روز دوشنبه، در پاسخ به پرسشی درباره اقدام احتمالی آمریکا علیه بانکها و شرکتهای کشتیرانی چینی که از تحریمها تبعیت نکنند، گفت: «هیچکس بالاتر از تحریمهای آمریکا نیست.»
با وجود این لحن تند، پکن پیش از این نیز شاهد تهدید آمریکا به اعمال تحریمهای گسترده و سپس عقبنشینی واشنگتن بوده است.
چین همچنین میداند که در صورت تشدید رویارویی، اهرمهای اقتصادی مهمی علیه آمریکا در اختیار دارد؛ بهویژه کنترل قابل توجه بر عرضه جهانی عناصر نادر خاکی که برای صنایع راهبردی حیاتی هستند.
سان چنگائو، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات امنیت و راهبرد بینالمللی دانشگاه تسینگهوا در پکن، گفت: «اگر واشنگتن از آستانه تحریم بانکهای بزرگ چینی عبور کند، پکن تقریباً بهطور قطع واکنش نشان خواهد داد و فضای سیاسی لازم برای نشست ترامپ و شی بهشدت وخیم خواهد شد.»
به گفته او، چنین اقدامی لزوماً نشست دو رهبر را لغو نمیکند، اما ماهیت آن را «از تثبیت روابط به مدیریت خسارت» تغییر خواهد داد.
ملاحظات نشست ترامپ و شی
هر دو طرف اکنون تأثیر تشدید تنش بر این نشست را بررسی خواهند کرد؛ نشستی که انتظار میرود نخستین سفر رسمی شی جینپینگ به آمریکا طی ۱۱ سال گذشته باشد.
پکن نمیخواهد این تصور ایجاد شود که با نظام تحریمیای که با آن مخالف است همکاری میکند، اما در عین حال میتواند اقداماتی محتاطانه انجام دهد؛ برای مثال، کاهش بیسر و صدا خرید نفت ایران یا افزایش پیامهای سیاسی خود به تهران برای خویشتنداری و تلاش برای تشویق ایران به کاهش تنش.
خرید نفت ایران توسط چین در مقایسه با سال گذشته بهشدت کاهش یافته است؛ چرا که محاصره آمریکا صادرات نفت خام ایران را محدود کرده است.
تحلیلگران چینی همچنین طی هفتههای اخیر گفتهاند میان منافع واشنگتن و پکن در برخی زمینهها همپوشانی وجود دارد؛ بهویژه در زمینه بازگشت جریان عادی تجارت از تنگه هرمز که در نتیجه جنگ مختل شده و همچنین برقراری ثبات گستردهتر در منطقه که برای تجارت نیز مطلوب است.
پکن در روزهای اخیر بار دیگر بر لزوم خویشتنداری و بازگشت فعالیت عادی در اطراف تنگه هرمز تأکید کرده است.
شی جینپینگ روز دوشنبه، پس از دیدار با ملک عبدالله دوم، پادشاه اردن، در بیانیهای مشترک خواستار بازگشت «عبور عادی» کشتیها از تنگه هرمز و دستیابی به «راهحلی جامع» برای پایان دادن به درگیری شد.
معاون وزیر خارجه چین، میائو دایو، نیز هفته گذشته هنگام میزبانی از مقامهای ایرانی در پکن گفت چین «فعالانه برای پیشبرد مذاکرات صلح» تلاش میکند.
با این حال، پکن نشان داده است که نسبت به ایفای نقش مستقیم بهعنوان میانجی در این درگیری محتاط است. چین ترجیح میدهد ضمن حفاظت از منافع اقتصادی خود، تصویر یک قدرت باثبات و حامی صلح منطقهای را حفظ کند؛ تصویری که در نقطه مقابل نوسانات سیاست واشنگتن قرار میگیرد.
ژائو لونگ گفت هرگونه همکاری چین با آمریکا برای بازگرداندن صلح و ثبات منطقهای «نباید به انجام لطفی به ترامپ» تقلیل پیدا کند.
او افزود: «پکن آماده است برای پایان دادن به بحران نقش ایفا کند، اما حاضر نیست به ابزاری برای اجرای راهبرد فشار حداکثری واشنگتن تبدیل شود.»
