ضرورت آشنایی با برخی بیماریهای جسمی مرتبط با روان، فارماکولوژی و سایکوفارماکولوژی توسط روانشناسان و مشاوران کشور
آشنایی حداقلی و کاربردی با بیماریهای جسمی مرتبط با روان، اصول فارماکولوژی و سایکو فارماکولوژی، نه یک امتیاز حرفهای اضافه، بلکه یک ضرورت اخلاقی و بالینی برای هر روانشناس، درمانگر و مشاوری است که مسئولیت سلامت روان دیگران را بر عهده میگیرد.
مرز میان جسم و روان، مرزی است که علم روزبهروز آن را کمرنگتر میکند. بسیاری از اختلالاتی که در ظاهر «روانشناختی» به نظر میرسند، ریشهای زیستی دارند و برعکس، بسیاری از بیماریهای جسمی، تظاهرات روانی بارزی از خود نشان میدهند. در چنین فضایی، روانشناس یا مشاوری که تنها بر پایهٔ چارچوبهای روانشناختی کار میکند و از حداقل دانش پزشکی، فارماکولوژی و سایکوفارماکولوژی بیبهره است، در معرض خطر تشخیص نادرست، درمان بیاثر، و در موارد حاد، به خطر افتادن جان مراجع قرار میگیرد.
بخش اول: بیماریهای جسمی با نقاب روانی
تعداد قابلتوجهی از بیماریهای جسمی میتوانند علائمی شبیه اختلالات روانی بروز دهند:
- اختلالات تیروئید: پرکاری تیروئید میتواند با اضطراب، بیقراری و تپش قلب اشتباه گرفته شود؛ کمکاری تیروئید نیز اغلب با افسردگی و کندی ذهنی همراه است.
- دیابت و افت یا افزایش قند خون: میتواند علائمی شبیه پانیکاتک، تحریکپذیری یا گیجی ایجاد کند.
- کمبود ویتامین B12 و اسیدفولیک: با افسردگی، اختلال حافظه و حتی علائم شبهروانپریشی همراه است.
- بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس: میتوانند با نوسانات خلقی شدید و حتی علائم روانپریشانه بروز کنند.
- تومورهای مغزی و ضایعات نورولوژیک: گاه نخستین علامت آنها تغییر شخصیت یا افسردگی است، نه علائم عصبی کلاسیک.
- بیماریهای قلبیعروقی: اضطراب و افسردگی از عوارض شایع پس از سکتههای قلبی هستند و میتوانند دوسویه عمل کنند.
عدم شناخت این نشانهها میتواند به این بینجامد که درمانگر ماهها روی درمانهای صرفاً روانشناختی مراجعی کار کند که در واقع به یک بیماری جسمی زمینهای درماننشده مبتلاست، و ارجاع لازم به پزشک به تعویق بیفتد.
بخش دوم: چرا فارماکولوژی؟
بخش بزرگی از مراجعان روانشناسان و مشاوران، همزمان داروهای روانپزشکی یا داروهای عمومی مصرف میکنند. آشنایی درمانگر با اصول فارماکولوژی به این معنا نیست که وارد حیطهٔ تجویز شود، بلکه به او امکان میدهد:
- عوارض جانبی دارویی را از علائم اختلال روانی تمیز دهد (مثلاً بیقراری ناشی از داروهای ضدافسردگی در هفتههای نخست).
- علائم ترک یا مسمومیت دارویی را بازشناسد.
- تعامل دارو-دارو یا دارو-الکل را در نظر بگیرد، بهویژه در مراجعانی که چند نوع دارو همزمان مصرف میکنند.
- بفهمد چرا برخی مراجعان با وجود درمان دارویی، همچنان علائم دارند (مثلاً دوز ناکافی، عدم پایبندی دارویی، یا تداخل دارویی).
- ارتباط مؤثرتری با روانپزشک معالج مراجع برقرار کند و زبان مشترکی برای همکاری بینرشتهای داشته باشد.
بخش سوم: سایکوفارماکولوژی، حلقهٔ گمشده
سایکو فارماکولوژی به مطالعهٔ تأثیر داروها بر شناخت، خلق، رفتار و فرایندهای روانی میپردازد. دانستن اینکه یک دارو چگونه بر سیستمهای نوروترانسمیتری اثر میگذارد، به درمانگر کمک میکند:
- انتظارات واقعبینانهتری از سرعت و نوع پاسخ درمانی داشته باشد.
- علائمی مانند کندی روانی-حرکتی، تغییرات اشتها یا خواب را در بستر درمان دارویی مراجع تفسیر کند.
- در جلسات رواندرمانی، مداخلات را با توجه به وضعیت شناختی و هیجانی متأثر از دارو تنظیم کند.
- به مراجع در فهم بهتر تجربهٔ دارودرمانی خود و کاهش مقاومت یا سوءتفاهم نسبت به دارو کمک کند.
بخش چهارم: وضعیت موجود و خلأهای آموزشی در کشور
در بسیاری از برنامههای آموزشی روانشناسی و مشاوره در کشور، دروس مرتبط با آسیبشناسی جسمی، فارماکولوژی پایه و سایکوفارماکولوژی یا اصلاً وجود ندارند یا بهصورت سطحی و غیرکاربردی ارائه میشوند. این خلأ باعث میشود:
- بسیاری از درمانگران در برخورد با مراجعانی که دارو مصرف میکنند، احساس ناآگاهی و ناامنی کنند.
- ارجاع بهموقع به پزشک یا روانپزشک با تأخیر یا اشتباه صورت گیرد.
- همکاری بینرشتهای میان روانشناس و پزشک به دلیل نبود زبان مشترک، ضعیف باقی بماند.
پیشنهادها
- گنجاندن واحدهای درسی پایه در آسیبشناسی جسمی مرتبط با روان و فارماکولوژی بالینی در برنامهٔ کارشناسی و کارشناسیارشد روانشناسی و مشاوره.
- برگزاری کارگاههای تخصصی و بازآموزی مستمر برای درمانگران شاغل.
- تدوین پروتکلهای غربالگری اولیه برای شناسایی علائم هشداردهندهٔ بیماری جسمی در حین مصاحبهٔ بالینی.
- تقویت شبکههای ارجاع و همکاری رسمی میان روانشناسان، پزشکان عمومی و روانپزشکان.
نتیجهگیری
روانشناسی و مشاوره در انزوا از پزشکی عمل نمیکند؛ انسان موجودی زیستی-روانی-اجتماعی است. درمانگری که تنها بر بعد روانی مسلط باشد، دیدی ناقص از مراجع خود دارد. آشنایی حداقلی و کاربردی با بیماریهای جسمی مرتبط با روان، اصول فارماکولوژی و سایکو فارماکولوژی، نه یک امتیاز حرفهای اضافه، بلکه یک ضرورت اخلاقی و بالینی برای هر روانشناس، درمانگر و مشاوری است که مسئولیت سلامت روان دیگران را بر عهده میگیرد.
