باج میلیاردی؛ چگونه اروپا برای حفظ چتر امنیتی آمریکا دست‌به‌جیب شد؟

فرارو- آنچل وهرا، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل در نشریه فارن پالیسی

به گزارش فرارو به نقل از نشریه فارن پالیسی، ماه گذشته، مارک روته، دبیرکل ناتو، در جریان یک نشست خبری در واشنگتن از نموداری با عنوان «تریلیون ترامپ» رونمایی کرد. این اقدام به نظر می‌رسید با هدف جلب نظر و شاید حتی آموزش دونالد ترامپ طراحی شده باشد.

روته در توضیح این نمودار گفت که متحدان آمریکا در ناتو از زمان آغاز نخستین دوره ریاست‌جمهوری ترامپ در سال ۲۰۱۷ (۱۳۹۶) تاکنون، بیش از یک تریلیون دلار برای تقویت توان دفاعی خود هزینه کرده‌اند. سرمایه‌گذاری کلانی که به گفته او، علاوه بر افزایش بودجه‌های دفاعی، زمینه ایجاد صدها هزار فرصت شغلی در ایالات متحده را نیز فراهم کرده است.

اروپا با میلیاردها دلار در پی حفظ چتر امنیتی آمریکا

هرچند درباره دقت این ارقام تردیدهایی مطرح شده است، اما بدون شک همین رویکرد زمینه‌ساز نشست این هفته ناتو در آنکارا شده است. به نظر می‌رسد نحوه تعامل دیپلماتیک ترامپ با متحدان واشنگتن، تا حد زیادی به میزان پایبندی آن‌ها به تعهد اختصاص 3 تا ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی به هزینه‌های دفاعی وابسته باشد. این تعهدی است که رهبران کشورهای عضو در اجلاس سال گذشته ناتو در لاهه بر سر آن به توافق رسیدند 

به گفته منابع دیپلماتیک، کشورهای اروپایی درصدد هستند با اختصاص قراردادهایی به ارزش میلیاردها دلار به تولیدکنندگان آمریکایی، نظر دونالد ترامپ را جلب کنند. متحدان اروپایی واشنگتن ضمن افزایش چشمگیر بودجه‌های دفاعی خود، عملاً به تأمین مالی صنایع دفاعی ایالات متحده روی آورده‌اند. آن‌ها این امتیاز را در ازای تداوم تضمین‌های امنیتی آمریکا در حوزه‌های راهبردی واگذار می‌کنند.

در همین چارچوب، آلمان نیز اعلام کرده است که قصد دارد تا دهه ۲۰۳۰ (دهه ۱۴۱۰) بزرگ‌ترین ارتش اروپا را ایجاد کند. برلین برای تحقق این هدف، ۷۵۰ میلیارد یورو به برنامه بازتسلیحاتی خود اختصاص خواهد داد.

در حال حاضر نیز آلمان حدود ۶۰ درصد از بودجه دفاعی خود را صرف خرید تجهیزات نظامی آمریکایی می‌کند. انتظار می‌رود با تزریق این منابع مالی کلان به شرکت‌های آمریکایی جهت جبران کاستی‌های توان نظامی اروپا، این روند بیش از پیش تقویت شود.

در میان متحدان اروپایی، اجماع گسترده‌ای وجود دارد که چتر هسته‌ای آمریکا و برخی از توانمندی‌های راهبردی این کشور همچنان برای امنیت اروپا حیاتی است. از همین رو، بسیاری از دولت‌های اروپایی بر این باورند که باید به هر شکل ممکن از تکرار سناریوی خروج ناگهانی ترامپ از نشست‌های ناتو جلوگیری کرد. همچنین، همه اعضای ائتلاف بر ضرورت جبران شکاف‌های موجود در توان نظامی و تقویت زرادخانه‌های دفاعی خود اتفاق‌نظر دارند.

با این حال، در شرایطی که کشورهای اروپایی خود را برای ایفای نقشی پررنگ‌تر در ناتو و شکل‌دهی به «ناتو ۳.۰» آماده می‌کنند، اختلافات عمیقی میان آن‌ها همچنان پابرجاست. منافع صنعتی دولت‌های مختلف بارها در برابر یکدیگر قرار می‌گیرد.

پرسش‌هایی نظیر تعیین سهم خریدهای آمریکایی در برابر تولیدات اروپایی، سطح مطلوب یکپارچه‌سازی سامانه‌های دفاعی و نحوه مدیریت رقابت میان صنایع تسلیحاتی داخلی، همچنان پاسخی روشن ندارند.

شکاف در قلب ناتو؛ اروپا برای پر کردن خلأ آمریکا آماده نیست

چند ساعت پیش از دیدار مارک روته با دونالد ترامپ در ماه ژوئن (خرداد/تیر)، گروه نسبتاً تازه‌تأسیس «ای۵» (E5) متشکل از فرانسه، آلمان، ایتالیا، لهستان و بریتانیا در برلین تشکیل جلسه داد. اعضای این گروه در بیانیه پایانی خود بر تعهدشان به ایفای «نقشی پررنگ‌تر برای اروپا در ناتو» تأکید کردند.

در همین راستا، فریدریش مرتس، اعلام کرد که اروپا نه‌تنها به همکاری نزدیک‌تر با ایالات متحده، بلکه به هماهنگی بیشتر میان کشورهای اروپایی نیز نیاز دارد. هرچند این اظهارات دعوتی برای تقویت همکاری‌هاست، اما نشان‌دهنده فاصله قابل‌توجه متحدان اروپایی با سطح هماهنگی و انسجام مطلوب است.

در پشت درهای بسته، کشورهای عضو ناتو بر سر نحوه جبران توانمندی‌هایی که آمریکا قصد دارد در آینده نزدیک از اروپا خارج کند، با اختلاف‌نظرهای جدی روبه‌رو بودند. همه اعضا آمادگی نداشتند تمامی ظرفیت‌های راهبردی خود را در قالب «مدل نیروی ناتو» در اختیار این سازوکار قرار دهند. این برنامه سه‌سطحی، میزان نیروها و تجهیزات مورد نیاز برای واکنش به حمله احتمالی علیه یکی از اعضای ائتلاف را تعیین می‌کند.

این اختلافات در حالی مطرح شده که آمریکا در ماه مه گذشته (اردیبهشت/خرداد) به متحدان خود اطلاع داد قصد دارد بخشی از توان نظامی اختصاص‌یافته به سناریوهای دفاعی ناتو را کاهش دهد. بر اساس این برنامه، شمار جنگنده‌های اختصاص‌یافته به مأموریت‌های بحرانی تا یک‌سوم کاهش خواهد یافت. در کنار نصف شدن تعداد بمب‌افکن‌های راهبردی، تعداد ناوشکن‌ها، زیردریایی‌ها، هواپیماهای سوخت‌رسان و پهپادهای شناسایی آمریکا نیز محدودتر خواهد شد.

به گفته منابع دیپلماتیک، نگرانی‌هایی وجود داشت که برخی کشورها از جمله فرانسه، پیشرفته‌ترین تجهیزات خود را برای دفاع ملی یا مأموریت‌های خارج از ناتو حفظ کرده باشند. این موضوع در هفته منتهی به نشست آنکارا به‌طور جدی بررسی و تا حد زیادی حل‌وفصل شد. اگرچه جزئیات تعهدات کشورها منتشر نشده، اما فرمانده عالی نیروهای متحد ناتو (SACEUR) اعلام کرده است که اعضا تا حد زیادی قادر به جبران این خلأ خواهند بود. با این حال، افزایش سطح تعهدات فرانسه در واپسین مراحل مذاکرات، به نگرانی سایر اعضا دامن زد.

این اختلافات در شرایطی رخ می‌دهد که روابط فرانسه و آلمان پس از شکست پروژه مشترک ساخت جنگنده نسل جدید، رو به تیرگی گذاشته است. دلیل این امر اختلاف میان شرکت داسو و بخش دفاعی آلمانی ایرباس بود. برلین اکنون در جست‌وجوی مسیر جایگزینی است که می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای صنعت نظامی خود فراهم کند.

از استقلال دفاعی تا وابستگی به آمریکا؛ جدال بر سر آینده ناتو

اختلافات صنعتی میان اعضای ناتو، همکاری در سایر پروژه‌های دفاعی را نیز با چالش‌های جدی مواجه کرده است. تکثیر سامانه‌های مشابه با هدف حفظ حاکمیت ملی، به یکی از مهم‌ترین عوامل اتلاف منابع مالی و کاهش قابلیت همکاری عملیاتی نیروها تبدیل شده است. تیموتی گارتون، تاریخ‌نگار بریتانیایی، اخیراً یادآور شد که ایالات متحده تنها ۳۳ سامانه اصلی تسلیحاتی در اختیار دارد؛ این در حالی است که کشورهای اروپایی از ۱۷۴ سامانه مختلف استفاده می‌کنند.

در همین حال، کشورهای کوچک‌تر ناتو که در خط مقدم رویارویی با روسیه قرار دارند، نگرانی‌های خاص خود را دنبال می‌کنند. آن‌ها نگرانند که در ساختار تحت رهبری اروپا، بیش از حد تحت تأثیر تصمیمات قدرت‌های بزرگ قاره سبز قرار گیرند. به همین دلیل، ترجیح می‌دهند امنیت خود را همچنان بر توان نظامی ایالات متحده استوار نگه دارند.

لهستان اگرچه از افزایش هزینه‌های دفاعی اروپا حمایت می‌کند، اما تمایلی به جایگزینی کامل تجهیزات آمریکایی با تولیدات اروپایی ندارد. حفظ نقش آمریکا در معماری امنیتی اروپا برای ورشو یک ضرورت راهبردی است. در مقابل، برخی دیگر معتقدند رویکرد آمریکا در تقسیم متحدان به کشورهای «خوب» و «بد» می‌تواند به تعمیق شکاف‌ها بینجامد.

دونالد ترامپ پیش‌تر تهدید کرده بود نیروهای آمریکایی را از آلمان و لهستان خارج خواهد کرد، اما بعدها این تهدید را در قبال لهستان پس گرفت. او از تصمیم ورشو برای افزایش سریع بودجه دفاعی به ۴.۸ درصد تولید ناخالص داخلی رضایت دارد.

در کنار این تحولات، بسیاری از اعضا از اینکه رهبران آلمان، فرانسه و بریتانیا در قالب گروه «ای۳» به‌تنهایی درباره راهبرد مشترک در قبال جنگ اوکراین و روسیه گفت‌وگو کرده‌اند، ناخشنود بودند.

در آستانه نشست آنکارا، مارک روته سفرهای فشرده‌ای را به پایتخت‌های اروپایی آغاز کرده تا حمایت اعضا از افزایش تعهدات مالی را جلب کند. با این حال، کارشناسان می‌گویند دبیرکل ناتو همواره راهبردهای خود را با همه اعضا هماهنگ نمی‌کند و متقابلاً کشورهای عضو نیز در تصمیم‌گیری‌ها چندان نظر او را جویا نمی‌شوند.

در مجموع، هرچند کشورهای اروپایی بر سر ضرورت مهار روسیه و مدیریت روابط با ترامپ اشتراک نظر دارند، اما هنوز بر سر مهم‌ترین پرسش‌های آینده ناتو به جمع‌بندی نرسیده‌اند. مشخص نیست ائتلافی که بیش از گذشته تحت رهبری اروپا خواهد بود، چه ساختار و میزان همگرایی خواهد داشت.

برخی اعضای ناتو امیدوارند سردی روابط دو سوی اقیانوس اطلس، با روی کار آمدن دولت جدید آمریکا در سال ۲۰۲۸ (۱۴۰۷) برطرف شود. با این وجود، کشورهایی مانند فرانسه بر کاهش چشمگیر وابستگی اروپا به ایالات متحده پافشاری می‌کنند. در مقابل، آلمان با رویکردی متفاوت تلاش می‌کند پیوند میان صنایع دفاعی خود و آمریکا را بیش از پیش تقویت کند. برلین حتی پیشنهاد داده است بخشی از تجهیزات نظامی آمریکایی در خاک آلمان تولید شود. بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان نیز تأکید کرده است که تلاش برای استقلال دفاعی، لزوماً به معنای اتکای صرف به سامانه‌های کاملاً اروپایی نیست.