مداحان چگونه به بازیگران سیاسی تبدیل شدند؟ / پشتپرده خطونشانها برای دولت پزشکیان
ورود سیاست به هیئتهای عزاداری پدیده تازهای نیست، اما دهه اول محرم امسال با یک اتفاق بیسابقه همراه شد: نمایش علنی سلاح جنگی همگام با نوحهخوانی. در کوران تحولات سیاسی اخیر، از حواشی مذاکرات ایران و آمریکا گرفته تا هشدارهای جنجالی به رئیسجمهور، برخی تریبونهای مذهبی اینبار به لحن و ابزاری متفاوت رو آوردهاند.
فرارو – محسن صالحیخواه؛ زیر نور قرمز، در محاصره باندهای بزرگ و هوای دمکرده حسینیه، مقابل کتیبه بزرگی که همیشه پشت سر مداح دیده میشود، این بار مهمان دیگری هم حضور دارد؛ چند قبضه کلاشینکف که انعکاس نور روی آن جلب توجه میکند. مداح و چند نفر از حلقه نخست سینهزنان، همزمان با تکرار ذکر یا شعر، سلاحهایی را که در دست دارند نیز بالا و پایین میبرند؛ هماهنگ با ریتم مداحی.
به گزارش فرارو، تحولات سیاسی ماههای اخیر به برخی هیئتهای عزاداری در تهران و چند شهر دیگر نیز کشیده شد. فضایی که همزمان با آتشبس، انتشار پیام رهبر انقلاب با تأکید بر کلیدواژه «علیالاصول»، حاشیههای تفاهمنامه ایران و آمریکا و ادامه مذاکرات دو کشور شکل گرفت.
پررنگ بودن مسائل سیاسی در هیئتهای عزاداری، چه در قالب انتقاد از سیاستها و چه در حمایت از آنها، موضوع تازهای در ایران نیست. از اوایل دهه ۱۳۸۰ و همزمان با تغییرات فضای سیاسی کشور، برخی هیئتها و بخشی از جامعه مداحان به بازیگرانی اثرگذار در این عرصه تبدیل شدند.
با این حال، دهه اول محرم امسال یک تفاوت قابل توجه داشت؛ در برخی هیئتها، سلاح نیز به شکل آشکار به نمایش درآمد. اتفاقی که در سالهای گذشته نمونههای اندکی از آن دیده شده بود. این رخداد همزمان بود با موجی از موضعگیریها درباره مذاکرات ایران و آمریکا؛ از تجمعهای شبانه و فعالیتهای شبکههای اجتماعی گرفته تا برخی برنامههای صداوسیما و محتوای منتشرشده در فضای مجازی. پس از انتشار پیام رهبر انقلاب نیز شماری از مداحان با استفاده از کلیدواژه «علیالاصول» اشعاری خواندند که واکنش قابل توجه یا تندی به دنبال نداشت.
تیغ خواص روی رگ گردن علیست
سیدرضا نریمانی بیش از هر چیز با نوحه «منم باید برم» شناخته میشود؛ اثری که سال ۱۳۹۵ و همزمان با اوج نبرد با داعش در سوریه منتشر شد و به دفاع از حرم حضرت زینب (س) میپرداخت؛ موضوعی که در آن مقطع یکی از محورهای سیاست منطقهای ایران بود. او در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۳ نیز از حامیان سعید جلیلی بود و این حمایت را در قالب یک نوحه بیان کرد.
نریمانی در یکی از شبهای دهه نخست محرم امسال، به سخنان مسعود پزشکیان درباره اختصاص «۲۰ میلیون بشکه نفت به هوافضا» واکنش نشان داد و گفت یک مقام رسمی باید نسبت به اظهارات خود دقت بیشتری داشته باشد.
این سخنان با واکنش گسترده کاربران شبکههای اجتماعی و همچنین برخی رسانههای حامی دولت و اصلاحطلب روبهرو شد. او در مراسم خود در امامزاده شاهمیرحمزه اصفهان، شعری خواند که در شبکههای اجتماعی، بهویژه در کانالهای برخی رسانههای اصولگرا و منتقد مذاکرات، بازتاب گستردهای پیدا کرد.
تیغ و حلقوم پزشکیان
چند روز پیش از شکلگیری این موج، یکی از مداحان شهرری نیز با اظهاراتی جنجالبرانگیز خبرساز شد. محمدعلی بخشی در یکی از جلسات خود گفت: «آقای رئیسجمهور، اگر شروط رهبری محقق نشه، ما میدانیم و تیغ و حلقوم شما. پدرت رو درمیاریم.»
پس از انتشار گسترده این ویدئو در فضای مجازی و بازتاب آن در برخی رسانههای خارج از کشور، که از آن بهعنوان تهدید علیه رئیسجمهور یاد کردند، بخشی ویدئوی دیگری منتشر کرد. او در این ویدئو گفت منظورش تهدید نبوده و این جملات را با هدف «روشنگری» بیان کرده است.
تفاوتهای سیاسی مداحان
پیش از آغاز محرم نیز برخی تجمعهای شبانه در نقاط مختلف تهران با حضور مداحان شناختهشده برگزار میشد؛ تجمعهایی که گاه بخشهایی از سخنان آنان درباره موضوعات روز، بهویژه مذاکرات ایران و آمریکا، در شبکههای اجتماعی بازتاب گسترده پیدا میکرد. مرور این اظهارنظرها نشان میدهد که مداحان در این موضوع مواضع یکسانی نداشتند.
برخی، هرچند با ادبیاتی محتاطانه، از پایان جنگ یا ضرورت حفظ آرامش و صبوری سخن گفتند و برخی دیگر مواضعی انتقادی نسبت به روند مذاکرات اتخاذ کردند.
این تفاوت مواضع را میتوان در اختلاف گرایشهای سیاسی میان مداحان شناختهشده نیز مشاهده کرد. آنان اگرچه عموماً خود را در اردوگاه اصولگرایی یا جریان موسوم به نیروهای انقلابی تعریف میکنند، اما در سالهای گذشته، بهویژه در انتخابات، از نامزدهای متفاوتی حمایت کردهاند و همین تفاوتها امروز نیز در مواجهه با تحولات سیاسی خود را نشان میدهد.
در مقابل، نمونههایی نیز دیده میشود که برخی مداحان، برخلاف مواضع سیاسی پیشین خود، این بار مسیر متفاوتی را انتخاب کردهاند یا نظرات خود را تغییر دادند. یکی از شاخصترین نمونهها، میثم مطیعی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق (ع) است. مطیعی که با مداحی «ای نشسته صف اول» در نماز عید فطر سال ۱۳۹۶ بیش از گذشته شناخته شد، در دهه نخست محرم امسال نسبت به برخی رفتارهای تند انتقاد کرد؛ موضعی که با واکنش رسانههای منتقد مذاکرات روبهرو شد.
مداحان از چه زمانی وارد سیاست شدند؟
حضور مسائل سیاسی در هیئتهای مذهبی موضوع تازهای نیست. بخشی از جامعه مداحان و برخی هیئتها در دهههای گذشته، علاوه بر فعالیت مذهبی، به موضوعات سیاسی روز نیز پرداختهاند و در مقاطع مختلف بر فضای عمومی کشور اثر گذاشتهاند.
در سالهای جنگ ایران و عراق، بخشی از مداحان در حوزه فرهنگی و بسیج نیروهای مردمی نقش پررنگی داشتند. پس از پایان جنگ و بهویژه از دهه ۱۳۷۰، همزمان با تغییر فضای سیاسی کشور، کارکرد بخشی از هیئتها نیز تغییر کرد.
در دوران دوم خرداد و وقایعی که به خصوص در سال ۷۸ رخ داد، برخی روزنامههای اصلاحطلب مدعی بودند تعدادی از هیئتهای مذهبی و مداحان به پایگاه فعالیت گروههایی تبدیل شدهاند که بعدها با عنوان «گروه فشار» شناخته شدند.
بخشی از صحبتهای حسین سازور در برنامه دستخط شبکه ۵ که از آرشیو تصویری این برنامه حذف شده است
نقشآفرینی مداحان در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۳۸۴ بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت. شماری از تحلیلگران سیاسی، فعال شدن شبکههای سنتی مذهبی، هیئتها و مداحان را یکی از عوامل مؤثر در پیروزی محمود احمدینژاد میدانستند.
این حمایت در انتخابات سال ۱۳۸۸ نیز ادامه یافت و گروهی از مداحان با انتشار بیانیه، «برادر بسیجی و ولایتی دکتر محمود احمدی نژاد را اصلح دانسته و حمایت بیدریغ خود را از ایشان» اعلام کردند.
با این حال، روابط نزدیک میان دولت احمدینژاد و بخشی از مداحان در سالهای بعد دچار اختلاف شد. در همان دوره، برخی مداحان به چهرههایی تأثیرگذار در منازعات سیاسی روز تبدیل شدند و اظهارنظرهای آنان درباره دولتها و چهرههای سیاسی بازتاب گستردهای پیدا میکرد.
در دولت حسن روحانی نیز تیم شناختهشده مداحان اهل سیاست، از منتقدان جدی شخص او و دولتهایش بودند و از تریبونهای خود استفاده میکردند. تریبونهایی که گاهی رنگ و بوی تهدید و گاهی رنگ هشدار میگرفت.
شهریور ۱۳۹۷
در سالهای اخیر نیز مداحان در انتخابات و رقابتهای سیاسی فعال باقی ماندهاند، هرچند اختلافهای سیاسی درون جریان اصولگرا بر مواضع آنان نیز اثر گذاشته است. برای نمونه، در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۳، همه مداحان شناختهشده در دور اول، از یک نامزد حمایت نکردند و میان آنان اختلاف نظر وجود داشت.
این سابقه نشان میدهد که ورود هیئتها و مداحان به موضوعات سیاسی، پدیدهای تازه نیست. آنچه محرم امسال را از بسیاری دورههای پیشین متمایز کرد، نه صرفاً موضعگیری سیاسی، بلکه نمایش سلاح در برخی مراسم عزاداری بود؛ موضوعی که پرسشهایی درباره منشأ این سلاحها، نحوه ورود آنها به مراسم مذهبی و نسبت این رخداد با فضای سیاسی روز ایجاد کرده است.
