موشک دوش‌پرتاب علیه اف-۱۸؛ ایران چگونه جنگنده‌های آمریکایی را هدف قرار داد؟

فرانس ۲۴ به ویدیوها و اسنادی دست‌ یافته است که نشان می‌دهد نیروهای نظامی ایران با هدف آماده‌سازی برای احتمال دور تازه‌ای از درگیری‌ها در حال آموزش استفاده از موشک‌های دوش‌پرتاب «منپدز» هستند. بنابر این گزارش، ایران در جریان جنگ اخیر با استفاده از این سامانه ده‌ها هواپیمای آمریکایی را هدف قرار داد.

به گزارش یورونیوز به نقل از فرانس ۲۴، بنابر گزارشی که سرویس پژوهشی کنگره آمریکا در ۱۳ مه منتشر شد، دست‌کم ۴۲ هواپیمای آمریکایی در جریان جنگ اخیر با ایران نابود شدند یا آسیب‌ دیدند. اگرچه این گزارش علت دقیق آسیب در هر مورد را روشن نمی‌کند، توضیحات آن نشان می‌دهد که ده‌ها هواپیما، از جمله یک اف-۱۵، یک اف-۱۸ و یک ام‌سی-۱۳۰، با سامانه‌های پدافند هوایی قابل حمل توسط نفر «منپدز» (MANPADS) یا سامانه‌های موشکی زمین‌به‌هوای ارتفاع پایین ایران سرنگون شدند یا دست‌کم آسیب دیدند.

«منپدز» چیست؟

سامانه‌های «منپدز»، موشک‌های هدایت‌شونده سبکی هستند که می‌توانند توسط یک نیرو به کار گرفته شوند و برای ردیابی هواپیما نیازی به رادار ندارند. با این حال، برد آن‌ها محدود و بین ۵ تا ۱۰ کیلومتر است و کلاهک‌های کوچک آن‌ها که معمولا بین ۱ تا ۳ کیلوگرم وزن دارند، گاهی قدرت کافی برای نابود کردن هدف را ندارند و تنها آسیب جزئی وارد می‌کنند.

به گفته کارشناسان، منپدز ارزان و قابل جابجایی است و تولید و استفاده از آن نیز آسان است. در عین حال شناسایی آن دشوار است.

شواهدی که توسط فرانس ۲۴ گردآوری شده است، نشان می‌دهد که نیروهای امنیتی ایران در حال آموزش شمار زیادی از اعضای بسیج برای استفاده از این موشک‌های هدایت‌شونده هستند تا در صورت آغاز دور دیگری از درگیری‌ها با اسرائیل و آمریکا، از آن‌ها استفاده کنند. بنابر این گزارش، ویدیوها و مواد آموزشی مربوط به استفاده از این سلاح‌ها به طور گسترده در میان اعضای بسیج در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شده است.

سلاح غافلگیرکننده و خطرناک

فرزین ندیمی، کارشناس نظامی در موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک درباره «منپدز» گفت: «سامانه‌های منپدز می‌توانند برای هواپیماها سلاح‌هایی غافلگیرکننده و خطرناک باشند. می‌توان آن‌ها را جابه‌جا کرد و چون از هدایت فروسرخ استفاده می‌کنند، هیچ سیگنالی از خود منتشر نمی‌کنند و هیچ نوع انتشار امواجی ندارند. در نتیجه، می‌توانند کاملا پنهان بمانند و آماده شلیک باشند.»

ندیمی افزود: «این سامانه‌ها ابتدا به طور دقیق روی دمای موتور هواپیما قفل می‌کنند. سامانه‌های پیشرفته‌تر با حسگرهای حساس‌تر، می‌توانند روی بدنه هواپیما نیز قفل کنند و اصطکاک ناشی از جریان هوا روی بدنه و گرمای تولیدشده را تشخیص دهند. آن‌ها همچنین می‌توانند در نزدیکی هواپیما منفجر شوند. یعنی حتی اگر مستقیما به آن برخورد نکنند، همچنان می‌توانند به هدف آسیب بزنند.»

به گفته ندیمی اوکراین در جنگ با روسیه از این سلاح‌ها علیه موشک‌های کروز استفاده کرد و روسیه مجبور شد برای گمراه کردن منپدزها سامانه پرتاب شعله (Flare system) به موشک‌های کروز خود اضافه کند.

بنابر این گزارش، چندین ویدیو که در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران ضبط شده‌اند، نشان می‌دهد که نیروهای ایرانی از این سامانه‌ها علیه هواپیماهای اسرائیلی و آمریکایی استفاده کرده‌اند.

به گزارش فرانس ۲۴، احتمالا مهم‌ترین استفاده از منپدزهای تولید ایران در سوم آوریل و سرنگون شدن جنگنده اف-۱۵ آمریکایی بود. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا در آن زمان تایید کرد که این جنگنده توسط یک موشک دوش‌پرتاب سرنگون شده است.

ایران سپس با انتشار ویدیویی مدعی شد که در جریان آن‌چه آمریکا عملیات نجات خلبانان اف-۱۵ سرنگون‌شده می‌داند، نیروهای ایرانی چند هواپیمای آمریکایی را با استفاده از این سامانه‌های منپدز هدف قرار دادند. بنابر گزارش فرانس ۲۴، دست‌کم یک هواپیمای ام‌سی-۱۳۰ و یک ای-۱۰ وارتاگ آمریکایی احتمالا با آتش منپدز هدف قرار گرفتند و ارتش آمریکا خلبانان و خدمه آن‌ها را نجات داد.

بنابر این گزارش، نیروهای ایرانی در روز ۲۵ مارس با استفاده از منپدز یک اف-۱۸ آمریکایی را در جنوب ایران هدف قرار دادند و به آن آسیب وارد کردند. بنابر گزارش‌های رسمی، این هواپیما به‌رغم آسیب وارده توانست به سلامت فرود بیاید.

نیروهای مسلح ایران در اواسط آوریل و چند روز پس از اجرایی شدن آتش‌بس، ویدیوهایی تولید کردند که عملا آموزش نحوه استفاده از منپدزهای ساخت ایران «میثاق-۱» و «سهند-۳» محسوب می‌شد و آن‌ها را در اختیار نیروهای خود قرار دادند.

بنابر این گزارش، در کنار این ویدیوهای آموزشی، یک فایل پی‌دی‌اف شامل دستورالعمل‌های ابتدایی درباره نحوه استفاده از «میثاق-۱» نیز برای هزاران عضو بسیج فرستاده شد.

به گفته ندیمی، با توجه به این که کار با این سامانه ساده است، این آموزش می‌تواند موثر باشد.

او گفت: «هرکس آموزش کوتاهی درباره نحوه به‌کارگیری این سامانه دیده باشد، می‌تواند از این سامانه علیه هواپیمایی که در ارتفاع پایین پرواز می‌کند و در محدوده برد آن است استفاده کند و به آن آسیب جدی وارد کند، به‌ویژه اگر خلبان به‌درستی برای مقابله با آن آماده نشده باشد.»

بنابر این گزارش، نسخه‌های منپدز ساخت ایران عمدتا برگرفته از سامانه‌های روسی و چینی هستند. شناخته‌شده‌ترین این سامانه‌های منپدز که گفته می‌شود در سرنگونی یا آسیب‌زدن به برخی هواپیماهای آمریکایی و اسرائیلی نقش داشته، سری «میثاق» است.

ایران تولید «میثاق-۱» را در اوایل دهه ۲۰۰۰ و بر پایه سامانه چینی «کیودبلیو-۱ ونگارد» آغاز کرد. از آن زمان، نسخه‌های پیشرفته‌تر «میثاق-۲» و «میثاق-۳» را توسعه داده است. این نسخه‌های جدید به فیوزهای لیزری مجهز هستند و برد موثر آن‌ها پنج کیلومتر است.

بخت مانور خلبان در برابر موشک‌های جدید کاهش یافته است

به گفته ندیمی، نسل جدید موشک‌های دوش‌پرتاب، یعنی «میثاق-۳» به سامانه انفجار لیزری مجهز است.

او گفت: «این موشک‌ها فیوزهای مجاورتی لیزری دارند. آن‌ها پرتوهای دقیق لیزری منتشر می‌کنند. به محض اینکه لیزر به بدنه هدف برسد، فیوز انفجاری را فعال می‌کند و انفجار رخ می‌دهد. مزیت این است که موشک لازم نیست مستقیما به هدف برخورد کند. بلکه در فاصله‌ای مشخص از هدف منفجر می‌شود و مخروطی از ترکش را به سمت آن پرتاب می‌کند.»

او افزود: «می‌توان آن را به سمت بدنه یا به سمت کابین خلبان هدایت کرد. برخلاف سامانه‌های نسل قدیم، لزوما فقط بخش اگزوز هواپیما هدف قرار نمی‌گیرد. در مجموع، این موشک‌ها تا حدی شانس خلبان برای مانور دادن و فرار از آن‌ها را کاهش می‌دهند.»

در گزارشی که نیویورک‌تایمز در ۱۸ مه منتشر کرد، یک مقام نظامی هشدار داد که «سرنگونی جنگنده اف-۱۵ای در ماه گذشته و آتش زمینی که به یک اف-۳۵ اصابت کرد، نشان داد تاکتیک‌های پروازی آمریکا به شکلی بیش از حد قابل پیش‌بینی شده بود که به ایران اجازه می‌داد توانمندتر در برابر آن‌ها دفاع کند.»

ندیمی گفت: «پس از آتش‌بس، ایران فرصتی داشت تا این درس‌ها را بیاموزد و آن‌ها را به واحدهای عملیاتی منتقل کند. با این حال، این تاثیر تاکتیکی دارد، نه راهبردی. از نظر تاکتیکی، بله، آن‌ها ممکن است تاکتیک‌های خود یا حتی سلاح‌هایشان را برای مثال برای هدف قرار دادن بهتر پهپادها یا بالگردها اصلاح و تنظیم کنند. اما خطر واقعی برای نیروهای مهاجم زمانی ایجاد می‌شود که درگیری وارد مرحله جنگ زمینی شود که در آن بالگردها و هواپیماها باید در ارتفاع پایین از نیروها پشتیبانی کنند.»

بر اساس برخی گزارش‌ها، ایران نه تنها روی منپدزهای ساخت داخل سرمایه‌گذاری کرده، بلکه شمار نامعلومی از منپدزهای روسی «وربا» و همچنین سامانه‌های چینی را نیز خریداری کرده است.