گام اول در مسیر توافق/ مانع‌تراشی‌ها نقطه پایانی دارد؟

احتمال دستیابی ایران و آمریکا به یک یادداشت تفاهم با ابتکار میانجی پاکستانی را باید گام اولیه در مسیر دشوار رسیدن به یک توافق ارزیابی کرد. در این روند، آتش‌بس پایدار، بازگشایی تنگه هرمز، تحریم‌ها و مساله اورانیوم ۶۰درصد ۴ رکن اصلی را تشکیل می‌دهند. 

به گزارش دنیای اقتصاد، ایران و آمریکا در یک قدمی امضای یادداشت تفاهمی قرار دارند که نه تنها «سایه جنگ» را فعلا از منطقه دور می‌کند، بلکه در وهله نخست رفع محاصره دریایی ایران و بازگشایی تنگه هرمز را به دنبال دارد. تفاهمی که به دنبال تلاش‌های اسلام‌آباد، اراده تهران، اضطرار ترامپ و نقش‌آفرینی متحدان عرب آمریکا در حال دستیابی است و به گفته منابع ارشد مورد استناد العربیه می‌تواند باعث برگزاری دور بعدی مذاکرات بین ایران و آمریکا در تاریخ پنجم ژوئن (۱۵ خرداد) شود.

همچنین عصر روز گذشته مدیر دفتر المیادین در اسلام‌آباد نوشت که ممکن است پاکستان امروز دوشنبه چهاربندی را که بر سر آن‌ها توافق حاصل شده، اعلام کند. اما با وجود نزدیکی دیدگاه‌های طرفین در مورد مفاد تفاهم احتمالی همچنان برخی موارد اختلافی وجود دارد که می‌تواند روند مثبت کنونی را با اختلال مواجه کند. 

در این راستا یک منبع مطلع ظهر روز یکشنبه به خبرگزاری تسنیم گفت که اختلاف میان ایران و آمریکا بر سر یکی دو بند از تفاهم‌نامه احتمالی همچنان ادامه دارد و به‌دلیل مانع‌تراشی‌های آمریکا هنوز موضوع نهایی نشده است. یک منبع دیگر نیز تاکید کرد که اگرچه آمریکایی‌ها همواره در مسیر مذاکرات کارشکنی می‌کنند و تغییر موضع می‌دهند، اما ایران تاکید کرده است که بدون آزادسازی بخش مشخصی از اموال بلوکه‌شده ایران در همین گام اول و مشخص بودن سازوکار روشن برای ادامه تضمین‌شده آزادسازی همه اموال بلوکه‌شده، تفاهمی در کار نخواهد بود و این موضوع به میانجی پاکستانی و برخی کشورهای منطقه‌ای فعال در واسطه‌گری نیز اعلام شده است. 

اکسیوس نیز در گزارشی نوشته است، تفاهمی که آمریکا و ایران به امضای آن نزدیک شده‌اند، شامل تمدید ۶۰ روزه آتش‌بس است که طی آن تنگه هرمز بازگشایی می‌شود، ایران قادر به فروش آزادانه نفت خواهد بود و به گفته یک مقام آمریکایی مذاکراتی در مورد برنامه هسته‌ای ایران انجام می‌شود.

البته خبرگزاری تسنیم این ادعا را رد کرد و و نوشت که شنیده‌ها از جزئیات تفاهم اولیه «احتمالی» میان ایران و آمریکا حاکی است برخلاف ادعای برخی رسانه‌های غربی مبنی بر تعهد ایران به خروج مواد هسته‌ای از کشور در متن تفاهم‌نامه، ایران هیچ تعهدی در این باره نداده است. 

بر اساس این خبر، اساسا ایران در این مرحله هیچ‌گونه اقدامی را در حوزه هسته‌ای نپذیرفته است و موضوع مذاکرات هسته‌ای به بعد از پایان احتمالی جنگ و اجرای برخی اقدامات در این مقطع توسط آمریکا موکول شده است. همچنین درباره وضعیت بازگشایی تنگه هرمز به‌رغم اعلام برخی رسانه‌های غربی مبنی بر بازگشت وضعیت این تنگه به پیش از جنگ طی ۳۰ روز، اما آنچه در تفاهم‌نامه احتمالی می‌آید، بازگشت وضعیت نیست، بلکه بازگشت امکان عبور «تعداد کشتی‌های عبوری» به‌میزان قبل از جنگ طی ۳۰ روز است.

به گزارش آکسیوس، این توافق از تشدید جنگ جلوگیری کرده و فشار بر عرضه نفت جهانی را کاهش می‌دهد. با این حال، مشخص نیست که آیا این توافق به یک توافق صلح پایدار منجر خواهد شد یا خیر. 

محتوای تفاهمات

گمانه‌زنی از مفاد تفاهم احتمالی محور تحلیل‌ها در ساعات گذشته بوده است. اکسیوس در مورد محتوای این تفاهم میان آمریکا و ایران نوشت که هر دو طرف یک یادداشت تفاهم «Memorandum of Understanding» (MOU) را امضا می‌کنند که ۶۰ روز اعتبار دارد و با رضایت طرفین قابل تمدید است.

در طول دوره ۶۰ روزه، تنگه هرمز بدون عوارض باز خواهد بود و ایران موافقت می‌کند مین‌هایی را که در تنگه کار گذاشته است، پاکسازی کند تا کشتی‌ها آزادانه تردد کنند. در مقابل، آمریکا محاصره بنادر ایران را لغو کرده و برخی معافیت‌های تحریمی را صادر می‌کند تا به ایران اجازه دهد آزادانه نفت بفروشد.

خبرگزاری تسنیم در این رابطه نوشت، شنیده‌ها از جزئیات تفاهم اولیه «احتمالی»، میان ایران و آمریکا حاکی است که واشنگتن متعهد خواهد شد در طول دوره مذاکرات، تحریم‌های نفتی ایران را به حالت اسقاط (Waive) درآورد؛ اقدامی که به ایران امکان می‌دهد در این بازه زمانی، نفت خود را بدون محدودیت‌های ناشی از تحریم به فروش برساند. 

یک مقام آمریکایی اذعان کرد که این امر به اقتصاد ایران رونق می‌بخشد، اما گفت که تسکین قابل‌توجهی نیز به بازار جهانی نفت خواهد داد. مقام آمریکایی گفت هر چه ایران سریع‌تر مین‌ها را پاکسازی کند و کشتیرانی از سر گرفته شود، محاصره سریع‌تر لغو خواهد شد.

مقام آمریکایی گفت اصل کلیدی ترامپ در این یادداشت تفاهم «کاهش تحریم در قبال عملکرد» است. به گفته این مقام، ایران خواهان آزادسازی فوری وجوه و لغو دائمی تحریم‌ها بود، اما طرف آمریکایی گفت این امر تنها پس از انجام امتیازات ملموس انجام می‌شود. این مقام آمریکایی مدعی شد که پیش‌نویس یادداشت تفاهم شامل تعهداتی از سوی ایران مبنی بر دست نیافتن به سلاح هسته‌ای است. 

این ادعا از سوی آمریکا در حالی مطرح می‌شود که ایران هیچ برنامه‌ای برای ساخت سلاح هسته‌ای ندارد. بر اساس آنچه رسانه‌ها مدعی شده‌اند آمریکا موافقت کرده در طول دوره ۶۰ روزه در مورد لغو تحریم‌ها و آزادسازی وجوه ایران مذاکره کند، اگرچه این اقدامات تنها به عنوان بخشی از توافق نهایی که به طور قابل راستی‌آزمایی اجرا می‌شود، اجرایی خواهد شد.

پیش‌نویس یادداشت تفاهم همچنین روشن می‌کند که جنگ بین اسرائیل و حزب الله در لبنان پایان پیدا می‌کند. در این خصوص یک مقام اسرائیلی گفت که نخست‌وزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، در تماس تلفنی روز شنبه با ترامپ، نگرانی خود را در مورد این شرط ابراز کرد. یک مقام آمریکایی نیز مدعی شد که او همچنین نگرانی‌هایی را در مورد سایر جنبه‌های توافق ابراز کرد، اما استدلال خود را به شیوه‌ای محترمانه و مودبانه مطرح کرد. 

لبیک منطقه به توافق

اما روند میانجی‌گری پاکستان بین ایران و آمریکا برای کاهش تنش‌ها و امضای یک یادداشت تفاهم زمانی جدی‌تر شد که رئیس‌جمهور ترامپ در یک تماس کنفرانسی با چند نفر از سران منطقه در مورد این توافق نظرخواهی کرد و همه گفتند که از آن حمایت می‌کنند.

ترامپ شنبه شب در تروث سوشال اعلام کرد: «من در کاخ سفید هستم، جایی که به تازگی گفت‌وگوی بسیار خوبی با محمد بن‌سلمان آل سعود، پادشاه عربستان سعودی؛ محمد بن زاید آل نهیان، امارات متحده عربی؛ امیر تمیم بن حمد بن خلیفه آل ثانی، نخست‌وزیر محمد بن عبدالرحمن بن جاسم بن جابر آل ثانی و وزیر علی الثوادی از قطر؛ فیلد مارشال سید عاصم منیر احمد شاه از پاکستان؛ رئیس‌جمهور رجب طیب اردوغان از ترکیه؛ رئیس‌جمهور عبدالفتاح السیسی از مصر؛ پادشاه عبدالله دوم از اردن؛ و پادشاه حمد بن عیسی آل خلیفه از بحرین، درباره جمهوری اسلامی ایران و تمام مسائل مرتبط با یک یادداشت تفاهم مربوط به صلح، انجام دادم.

ترامپ ادامه داد: «توافقی که تا حد زیادی مذاکره شده است، مشروط به نهایی‌سازی بین ایالات متحده آمریکا، جمهوری اسلامی ایران و سایر کشورهای مختلف است.» 

در واقع ترامپ در هفته‌ها و روزهای اخیر میان دوگانه جنگ و دیپلماسی در حال حرکت بوده، اما تماس تلفنی شنبه شب او با برخی رهبران کشورهای دیگر، تهران و واشنگتن را بیش از پیش به سمت توافق اولیه سوق داد. بر اساس گزارش آکسیوس، مشاوران ترامپ می‌گویند، اگر خواسته‌های او در مورد برنامه هسته‌ای ایران برآورده شود، رئیس‌جمهور آماده است برای از نو تعریف کردن روابط با ایران و دادن فرصت برای دستیابی به پتانسیل کامل اقتصادی خود که ترامپ آن را «عظیم» می‌داند، تا هر کجا پیش برود.

در همین ارتباط مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور ایران روز یکشنبه در مصاحبه با خبرنگار صداوسیما گفت: «قطعا ما و تیم مذاکره‌کننده به هیچ‌وجه از عزت و سربلندی کشور کوتاه نخواهیم آمد، اما آماده‌ایم به دنیا این اطمینان را بدهیم که ما به دنبال سلاح هسته‌ای نیستیم.» 

ادامه تلاش‌های پاکستان در چین

در این بین پاکستان به عنوان میانجی اصلی، به رهبری فیلد مارشال عاصم منیر، که جمعه و شنبه در تهران بود تا این توافق را به نتیجه برساند، فعالیت کرده است. در تقویت این مسیر؛ شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان روز شنبه در آغاز دیدار رسمی چهار روزه خود از چین وارد شهرهانگ‌ژو در شرق چین شد.

گفت‌وگوهای آمریکا و ایران به میانجی‌گری اسلام‌آباد و همچنین همکاری‌های اقتصادی احتمالا در صدر برنامه‌های سفر شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان به چین است. به گزارش الجزیره، چین از تلاش‌های میانجی‌گری پاکستان حمایت می‌کند و به گفته اندرابی، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان ابتکاری ۵ ماده‌ای در این راستا ارائه کرده است. وی گفت که در این سفر یک ابتکار مشترک برای پایان دادن به جنگ بررسی خواهد شد. 

تفاهم یا توافق؟ 

در این بین این مساله مطرح است که آنچه بین ایران و آمریکا در حال انجام است رسیدن به یک توافق است یا یادداشت تفاهم. المیادین در این رابطه نوشت آنچه مطرح است توافق نهایی نیست، بلکه یک یادداشت تفاهم (MOU) است و این یادداشت تفاهم هیچ‌بندی درباره پرونده هسته‌ای ایران ندارد.

به گزارش المیادین، تمرکز این یادداشت بر پایان دادن به جنگ و ترتیبات کاهش تنش، تسهیل حرکت ناوبری (کشتیرانی) در تنگه هرمز، خارج شدن ناوگان آمریکایی از پیرامون ایران، آزادسازی نیمی از دارایی‌های مسدود شده ایران که به ۱۲میلیارد دلار می‌رسد و پایان دادن به محاصره نظامی دریایی آمریکا است. همچنین پس از امضای توافق چارچوب، مهلتی ۳۰ روزه برای دستیابی به توافق هسته‌ای داده می‌شود. 

قابل ذکر است که یادداشت تفاهم بیشتر یک سند سیاسی است تا یک قرارداد حقوقی سخت‌گیرانه. دولت‌ها معمولا زمانی سراغ چنین سندی می‌روند که می‌خواهند نشان دهند بر سر اصول کلی یا مسیر مذاکرات به درک مشترکی رسیده‌اند، اما هنوز آماده پذیرش تعهدات کامل و قابل پیگیری حقوقی نیستند.