تغییر بازی در تنگه هرمز/ پیشنهاد تازه ایران «تعدیل» شد؟
درحالیکه ترامپ بارها گفته عجلهای ندارد، اما تحت فشار داخلی قرار دارد تا کنترل ایران بر تنگه هرمز را بشکند؛ کنترلی که ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت و گاز را مختل کرده و قیمت بنزین در آمریکا را افزایش داده است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحد، ادعا کرد این کشور از روز دوشنبه کمک به گذار کشتیهایی را که در نتیجه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در خلیج فارس گرفتار شدهاند، آغاز خواهد کرد؛ همزمان یک نفتکش گزارش داد که در تنگه هرمز هدف پرتابههایی ناشناس قرار گرفته است.
بنا بر اعلام رویترز، ترامپ جزئیات اندکی از طرح خود برای کمک به کشتیها و خدمه آنها که در این آبراه حیاتی «گیر افتادهاند» و با کمبود غذا و سایر تدارکات مواجه هستند ارائه داد.
او روز یکشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی تروث نوشت: «ما به این کشورها گفتهایم که کشتیهایشان را بهطور ایمن از این آبراههای محدود خارج خواهیم کرد تا بتوانند آزادانه و بهطور مؤثر به فعالیتهای خود ادامه دهند.»
یا پیشنهاد تازه عراقچی میتواند نظر دولت ایالات متحد را جلب کند و باب تازهای برای تداوم مذاکرات بگشاید؟ آنچنانکه ترامپ به خبرگزاریها میگوید، گویا چندان از این پیشنهاد راضی نیست. بااینحال، از سوی دیگر، جنگ فشار فراوانی به دولت او و جمهوریخواهان آورده است و در درون آن کشور نیز از محبوبیت بالایی برخوردار نیست.
سازمان بینالمللی دریانوردی میگوید صدها کشتی و حدود ۲۰ هزار دریانورد در طول این درگیری نتوانستهاند از تنگه گذر کنند. فرماندهی مرکزی ایالات متحد (سنتکام) اعلام کرد که با ۱۵ هزار نیروی نظامی، بیش از ۱۰۰ هواپیمای مستقر در خشکی و دریا، بههمراه ناوهای جنگی و پهپادها از این تلاش پشتیبانی خواهد کرد. دریادار برد کوپر، فرمانده سنتکام، در بیانیهای گفت: «حمایت ما از این مأموریت دفاعی برای امنیت منطقهای و اقتصاد جهانی ضروری است، درحالیکه همزمان محاصره دریایی را نیز حفظ میکنیم.»
اندکی پس از اظهارات ترامپ، آژانس عملیات تجارت دریایی بریتانیا اعلام کرد یک نفتکش گزارش داده که در تنگه هدف پرتابههایی ناشناس قرار گرفته است. این آژانس گفت تمامی خدمه در این حادثه که در فاصله ۷۸ مایل دریایی شمال فجیره در امارات متحد عربی رخ داده، سالم هستند، اما جزئیات بیشتری بلافاصله در دسترس نبود.
ایران، در واکنش به حملات اسرائیل و آمریکا، بیش از دو ماه است که تقریباً تمامی کشتیرانی از خلیج فارس، بهجز کشتیهای خود، را مسدود کرده و این امر باعث افزایش شدید قیمت انرژی شده است. برخی کشتیهایی که تلاش کردهاند از تنگه گذر کنند، گزارش دادهاند که به سوی آنها شلیک شده و ایران چندین کشتی دیگر را نیز توقیف کرده است. ماه گذشته، ایالات متحد نیز محاصرهای علیه کشتیهای خارجشده از بنادر ایران اعمال کرد.
دولت ترامپ در تلاش بوده از دیگر کشورها برای تشکیل یک ائتلاف بینالمللی جهت تأمین امنیت کشتیرانی در تنگه کمک بگیرد. سنتکام اعلام کرد که این تلاش تازه «اقدامات دیپلماتیک را با هماهنگی نظامی» ترکیب خواهد کرد. هنوز مشخص نیست که عملیات ایالات متحد به کدام کشورها کمک خواهد کرد یا چگونه اجرا خواهد شد.
باراک راوید، خبرنگار آکسیوس، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که این عملیات لزوماً شامل اسکورت کشتیهای تجاری توسط نیروی دریایی آمریکا نخواهد بود.
جزئیاتی پیرامون آخرین پیشنهادهای ایران
بازارهای سهام روز دوشنبه اندکی افزایش یافتند، اما قیمت نفت خام تغییر چندانی نداشت. این در حالی است که هفته گذشته در پی ابهام درباره زمان و چگونگی پایان درگیری، قیمتها دوباره به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه جهش کرده بودند.
روز یکشنبه، یک روز پس از آنکه ترامپ گفته بود احتمالاً پیشنهاد ایران را رد خواهد کرد زیرا «آنها بهای کافی نپرداختهاند،» ایران اعلام کرد که پاسخ آمریکا به آخرین پیشنهاد خود برای مذاکرات صلح را دریافت کرده است. ترامپ در پاسخ به پرسشهای خبرنگاران در شامگاه یکشنبه، بدون آنکه توضیح بیشتری ارائه دهد گفت که مذاکرات «بسیار خوب» پیش میرود.
رسانههای ایران گزارش دادند که واشینگتن پاسخ خود به پیشنهاد ۱۴ مادهای ایران را از راه پاکستان منتقل کرده و تهران اکنون در حال بررسی آن است. هیچ تأیید فوری از سوی واشینگتن یا اسلامآباد درباره این پاسخ وجود نداشت. رسانههای دولتی به نقل از اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، نوشتند: «در این مرحله، ما مذاکرات هستهای نداریم.» این اظهارنظر گویا به پیشنهاد ایران برای کنار گذاشتن گفتوگو درباره مسائل هستهای تا پس از پایان جنگ و توافق طرفین برای لغو محاصرههای متقابل در کشتیرانی خلیج اشاره دارد.
پیشنهاد ایران در برابر خواستههای واشینگتن
به نظر میرسد پیشنهاد به تعویق انداختن گفتوگو درباره مسائل هستهای تا مرحلهای بعدی، با خواسته پیدرپی واشینگتن مبنی بر پذیرش محدودیتهای سختگیرانه بر برنامه هستهای ایران پیش از پایان جنگ در تضاد باشد. واشینگتن میخواهد تهران از ذخیره بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا صرفنظر کند؛ ذخیرهای که به گفته آمریکا میتواند برای ساخت بمب استفاده شود.
درحالیکه ترامپ بارها گفته عجلهای ندارد، اما تحت فشار داخلی قرار دارد تا کنترل ایران بر تنگه هرمز را بشکند؛ کنترلی که ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت و گاز را مختل کرده و قیمت بنزین در آمریکا را افزایش داده است. حزب جمهوریخواه ترامپ با خطر واکنش منفی رأیدهندگان به دلیل افزایش قیمتها در انتخابات میاندورهای کنگره که در ماه نوامبر برگزار میشود مواجه است.
رسانههای ایرانی گزارش دادند که پیشنهاد ۱۴ مادهای تهران شامل خروج نیروهای آمریکایی از مناطق اطراف، لغو محاصره، آزادسازی داراییهای مسدودشده، پرداخت غرامت، لغو تحریمها، پایان جنگ در تمامی جبههها از جمله لبنان و ایجاد سازوکار کنترلی تازه برای تنگه است.
واکنش ترامپ به پیشنهاد تازه ایران
در همین شرایط، الجزیره نوشت، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحد، روز شنبه در واکنش به پیشنهاد تازه ایران گفت که در حال مطالعه آن است، اما مطمئن نیست بتواند با ایران به توافق برسد؛ این اظهارنظر یک روز پس از آن مطرح شد که او از پیشنهاد قبلی تهران که از طریق میانجیگری پاکستان ارائه شده بود، ابراز نارضایتی کرده بود.
اواخر روز پنجشنبه، تهران این پیشنهاد را به پاکستان ارسال کرد. به گزارش خبرگزاری تسنیم ایران، این طرح ۱۴ مادهای در پاسخ به یک طرح ۹ مادهای آمریکا تدوین شده است.
بزرگترین مانع؛ آیا پیشنهاد تازه ایران «تعدیل» شده است؟
بر اساس گزارش رسانههای ایرانی، پیشنهاد تازه تهران در پاسخ به طرح صلح ۹ مادهای مورد حمایت واشینگتن ارائه شده است؛ طرحی که عمدتاً به دنبال یک آتشبس دوماهه بود.
بااینحال، ایران در پیشنهاد جدید خود اعلام کرده است که میخواهد بهجای تمدید آتشبس، بر پایان دادن به جنگ تمرکز کند و خواهان حلوفصل تمامی مسائل ظرف ۳۰ روز است. این پیشنهاد تازه شامل درخواستهایی مانند تضمینعدم حملات آینده، خروج نیروهای آمریکایی از اطراف ایران، آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران به ارزش میلیاردها دلار، لغو تحریمها، پرداخت غرامت جنگی، پایان تمامی خصومتها از جمله در لبنان و «ایجاد سازوکاری تازه برای تنگه هرمز» است.
تهران همچنین میخواهد حق غنیسازی اورانیوم خود بهعنوان یکی از امضاکنندگان پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) تضمین شود، اما ترامپ مسئله هستهای را «خط قرمز» اعلام کرده است. ایران همچنین خواهان لغو تحریمهایی است که طی دههها اقتصاد این کشور را تضعیف کردهاند. مسئله کشتیرانی در تنگه هرمز و درخواست غرامت جنگی نیز از دیگر نقاط اختلاف در مذاکرات هستند.
پل ماسگریو، دانشیار دولت در دانشگاه جرجتاون در قطر گفت که ایران «تا حدی» پیشنهاد خود را تعدیل کرده است.
او به الجزیره گفت: «گزارشهای خبری نشان میدهند که اندکی نرمش در این پیشنهاد دیده میشود یا دستکم در مسیر طرح آن، به این معنا که طرف ایرانی ممکن است پیششرط خود مبنی بر پایان محاصره دوربرد آمریکا بر تردد ایران [در تنگه هرمز] را کنار گذاشته باشد.»
ماسگریو میگوید که در دو موضوع اصلی، یعنی غنیسازی اورانیوم و انتقال اورانیوم با غنای بالا، آمریکا و ایران همچنان «فاصله زیادی» دارند.
او گفت: «رئیسجمهور ترامپ بر این موضع پافشاری کرده که ایران باید از توان هستهای خود صرفنظر کند.»
کنت کاتزمن، پژوهشگر ارشد مرکز غیرانتفاعی سوفان در نیویورک، گفت که بیاعتمادی ایران به ترامپ همچنان مانع بزرگتری است.
او گفت: «اختلافات درباره مسائل هستهای در واقع دیگر آنقدرها هم زیاد نیست؛ هنوز قابلتوجه است، اما میتوان آن را کاهش داد. مسئله این است که ایران واقعاً به ترامپ و ایالات متحده بیاعتماد است و نمیخواهد وارد گفتوگوی کامل شود مگر اینکه این محاصره برداشته شود.»
وی همچنین افزود: «این مشکلی است که میتواند به تشدید تنش از سوی آمریکا منجر شود. همانطور که ترامپ میداند، او باید این کنترل ایران بر تنگه را بشکند، بنابراین مسئله اصلی همینجاست.»
کاتزمن گفت که با وجود «نارضایتی» هر دو طرف، بعید است در آینده نزدیک مذاکرات را کنار بگذارند.
