انفجار مرگبار در بندر شهید رجایی یک ساله شد/ گزارشی از خسارات و نتایج بررسی‌های قضایی

بعد از یک سال تصاویر مربوط به انفجار هنوز در یادها مانده است، انفجار مهیب در اسکله شهید رجایی بندرعباس در ششم اردیبهشت ۱۴۰۴ یکی از تلخ‌ترین حوادث سال‌های اخیر در کشور را رقم زد؛ حادثه‌ای که نه تنها موجب خسارات گسترده انسانی و مالی شد، بلکه زنجیره‌ای از عملیات امدادی، بررسی‌های قضایی و اقدامات حمایتی را در پی داشت.

شدت این انفجار به حدی بود که صدای آن در مناطق وسیعی از بندرعباس و حتی شهرهای اطراف شنیده شد و لرزش ناشی از آن نگرانی گسترده‌ای در میان ساکنان منطقه ایجاد کرد. در ساعات اولیه پس از وقوع حادثه، اطلاعات دقیقی درباره علت انفجار و میزان خسارات در دست نبود و بررسی‌های اولیه برای مشخص شدن ابعاد ماجرا آغاز شد.

واکنش فوری دستگاه‌های امدادی و اجرایی

با انتشار خبر انفجار، دستگاه‌های امدادی و خدماتی به سرعت وارد عمل شدند. جمعیت هلال‌احمر از نخستین نهادهایی بود که برای مدیریت بحران اقدام کرد. رئیس این جمعیت دستور اعزام فوری تیم‌های واکنش سریع را صادر کرد و رئیس سازمان امداد و نجات نیز برای هدایت عملیات امدادی راهی استان هرمزگان شد تا روند کمک‌رسانی به مصدومان و ارزیابی خسارات سرعت بگیرد. همزمان، سازمان آتش‌نشانی تهران نیز برای پشتیبانی از عملیات اطفای حریق وارد میدان شد. گروه ارزیابی تخصصی این سازمان به همراه مدیرعامل آتش‌نشانی تهران به بندرعباس اعزام شدند تا در کنار نیروهای محلی به بررسی شرایط حادثه و مهار آتش‌سوزی کمک کنند.

در همان ساعات اولیه، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران نیز اطلاعیه‌ای صادر کرد و اعلام داشت که انفجار رخ‌داده هیچ ارتباطی با تأسیسات نفتی این شرکت ندارد و فعالیت‌های پالایشی و توزیع سوخت در منطقه بدون وقفه ادامه دارد. در عین حال، شرکت‌های نفتی مستقر در منطقه در حالت آماده‌باش قرار گرفتند تا در صورت نیاز به عملیات مهار بحران کمک کنند.

گسترش آتش‌سوزی و انفجارهای ثانویه

بر اساس گزارش‌های منتشر شده، آتش‌سوزی پس از انفجار اولیه به سرعت گسترش یافت و به تعدادی از کانتینرهای موجود در اسکله سرایت کرد. با رسیدن شعله‌ها به این کانتینرها، انفجارهای ثانویه رخ داد که باعث پیچیده‌تر شدن عملیات مهار حریق شد. سخنگوی سازمان آتش‌نشانی تهران بعدتر توضیح داد که وجود مواد قابل اشتعال و احتمالاً مواد قابل انفجار در برخی کانتینرها یکی از عواملی بود که کنترل آتش را دشوار می‌کرد. به گفته او، در جریان عملیات اطفا گاهی صداهای انفجار کوچکی شنیده می‌شد که عمدتاً ناشی از ریزش سازه‌ها یا برخورد آوار در محدوده حادثه بود.

با این حال، با ادامه تلاش نیروهای امدادی و آتش‌نشانی، وضعیت نسبت به ساعات اولیه به تدریج بهبود یافت و عملیات به سمت کنترل کامل آتش پیش رفت.

عملیات گسترده برای مهار آتش

مدیریت حادثه نیازمند هماهنگی گسترده میان نهادهای مختلف بود. در این میان نیروهای امدادی و نظامی نیز نقش مهمی در مهار بحران ایفا کردند. بر اساس گزارش‌ها، در مجموع ۱۴۴ سورتی پرواز توسط بالگردهای هلال‌احمر، نیروی دریایی و نیروی هوافضای سپاه انجام شد که بخش مهمی از آن برای انتقال نیروها، تجهیزات و همچنین مشارکت در عملیات مهار آتش‌سوزی بود.

پس از ساعت‌ها تلاش بی‌وقفه، سخنگوی سازمان آتش‌نشانی تهران اعلام کرد که آتش تا حد زیادی مهار شده و عملیات وارد مرحله «لکه‌گیری» شده است. در این مرحله، تمرکز نیروهای عملیاتی بر خاموش کردن کامل کانون‌های باقی‌مانده آتش و جلوگیری از شعله‌ور شدن مجدد آن قرار داشت.

ابعاد انسانی حادثه و اعلام عزای عمومی

با گذشت زمان و روشن‌تر شدن ابعاد حادثه، مشخص شد که انفجار بندر شهید رجایی تلفات انسانی قابل توجهی نیز به همراه داشته است. در پی جان باختن تعدادی از هموطنان، استاندار هرمزگان سه روز عزای عمومی در این استان اعلام کرد. شدت انفجار به حدی بود که علاوه بر تلفات انسانی، خسارات قابل توجهی به ساختمان‌ها و خودروهای اطراف وارد شد. برخی سازه‌ها تخریب شدند و شمار زیادی از خودروها آسیب دیدند. برای شناسایی قربانیان، پزشکی قانونی از بستگان درجه یک افراد مفقود درخواست کرد برای ارائه نمونه DNA مراجعه کنند تا از طریق تطبیق ژنتیکی، هویت پیکرهای کشف‌شده مشخص شود.

روایت یک مصدوم از لحظه انفجار

در میان گزارش‌های منتشر شده، روایت یکی از کارگران مصدوم حادثه تصویری انسانی‌تر از ابعاد فاجعه ارائه می‌دهد. رضا احمدیان، یکی از کارگران حاضر در محل حادثه، در گفت‌وگو با خبرآنلاین اعلام کرد که در لحظه وقوع انفجار در نزدیکی محل حادثه مشغول کار بوده است. به گفته او، شدت انفجار به حدی بود که بسیاری از کارگران فرصت واکنش پیدا نکردند.

او که دچار شکستگی در ناحیه کمر و سر شده بود، گفت چهار سال در این مجموعه کار کرده اما از پوشش بیمه‌ای برخوردار نبوده است. این حادثه همچنین برنامه زندگی شخصی او را نیز تحت تأثیر قرار داده و مراسم ازدواجش به تعویق افتاده است.

آمار تلفات و خسارات مالی

در بررسی‌های اولیه مشخص شد که حادثه از یک کانتینر در اسکله شماره ۲۲ آغاز شده و سپس با انفجارهای متوالی گسترش یافته است. بر اساس گزارش‌های اولیه، در این حادثه بیش از ۵۷ نفر جان خود را از دست دادند و حدود ۱۵۰۰ نفر نیز مصدوم شدند. همچنین برآورد اولیه خسارات مالی حدود ۱۵۹ هزار میلیارد ریال اعلام شد.

این خسارات شامل موارد متعددی از جمله پرداخت دیه قربانیان، بازسازی زیرساخت‌ها، خسارت به کانتینرها و تجهیزات بندری، آسیب به خودروها و همچنین هزینه‌های مربوط به اجرای اقدامات پدافند غیرعامل بود. از میان این موارد، خسارت وارد شده به کانتینرها به تنهایی حدود ۹۹ هزار و ۷۵۰ میلیارد ریال برآورد شد. 

حمایت‌های قضایی و بیمه‌ای از آسیب‌دیدگان

در پی وقوع این حادثه، دستگاه قضایی نیز وارد عمل شد. دادستان کل کشور به دادستان استان هرمزگان دستور داد تا با دقت و سرعت ابعاد حادثه را بررسی کرده و در صورت احراز قصور یا سهل‌انگاری، با مقصران برخورد قانونی شود.

همچنین رئیس کل دادگستری هرمزگان اعلام کرد که شرکت‌های بیمه با پرداخت دیه جان‌باختگان در مدت ۴۸ ساعت موافقت کرده‌اند تا بخشی از مشکلات خانواده‌های داغدار سریع‌تر جبران شود.

بررسی‌های کارشناسی و شناسایی مقصران

با گذشت زمان، بررسی‌های تخصصی برای شناسایی عوامل حادثه آغاز شد. در شهریور سال گذشته یعنی پنج ماه بد از انفجار قوه قضاییه اعلام کرد که در جریان یک بررسی کارشناسی گسترده، ۲۱ نهاد مسئول در بروز این حادثه مقصر شناخته شده‌اند.

این بررسی بر اساس ۹۲ شاخص ارزیابی و در قالب گزارشی ۴۵ صفحه‌ای انجام شد که هشت بخش مختلف را شامل می‌شد. کارشناسان در جریان این بررسی بیش از ۴۵۰۰ صفحه اسناد و مدارک را مطالعه و تحلیل کردند. نتایج این بررسی‌ها نشان داد عواملی مانند نگهداری نامناسب مواد خطرناک، نبود کنترل‌های ایمنی کافی، ضعف در هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف و غلبه ملاحظات اقتصادی بر الزامات ایمنی در وقوع این حادثه نقش داشته‌اند.

در میان نهادهای معرفی‌شده، سازمان‌هایی مانند سازمان بنادر و دریانوردی، گمرک، وزارت صنعت، معدن و تجارت، سازمان حفاظت محیط زیست و برخی شرکت‌های فعال در حوزه خدمات بندری از جمله نهادهایی هستند که در این گزارش مورد اشاره قرار گرفته‌اند.

اعلام آمار نهایی جانباختگان

در روزهای پس از حادثه، فرایند شناسایی قربانیان ادامه داشت. رئیس کل دادگستری هرمزگان اعلام کرد که پس از انجام آزمایش‌های دقیق ژنتیکی، آمار نهایی قربانیان این حادثه ۵۷ نفر شامل ۴۶ پیکر شناسایی‌شده و ۱۱ نفر مفقود اعلام شد. او توضیح داد که در ابتدا به دلیل جمع‌آوری اجزای پیکرها در کاورهای جداگانه، تعداد قربانیان حدود ۷۰ نفر اعلام شده بود، اما آزمایش‌های DNA نشان داد که برخی از این اجزا متعلق به یک پیکر بوده است.

در نهایت با مشخص شدن وضعیت آخرین فرد مفقود شده در این حادثه، شمار جان‌باختگان به ۵۸ نفر رسید و اعلام شد که فرد مفقود دیگری در این حادثه وجود ندارد. 

حادثه‌ای با پیامدهای گسترده

انفجار بندر شهید رجایی نه تنها یکی از بزرگ‌ترین حوادث صنعتی سال‌های اخیر کشور به شمار می‌رود، بلکه اهمیت رعایت استانداردهای ایمنی در مراکز صنعتی و بندری را بار دیگر برجسته کرد. ابعاد انسانی حادثه، خسارات گسترده مالی و همچنین پیچیدگی‌های مدیریتی و نظارتی که در گزارش‌های کارشناسی به آن‌ها اشاره شده است، نشان می‌دهد که پیشگیری از حوادث مشابه نیازمند بازنگری جدی در نظام ایمنی، نظارت و مدیریت ریسک در چنین مراکزی است. با این وجود هنوز به‌طور شفاف و دقیق مشخص نشده چه نوع موادی در بندر شهید رجایی در ششم اردیبهشت ۱۴۰۴ منفجر شده است.