هرمز در مسیر محتاطانه کاهش تنش

تحولات چند روز اخیر در منطقه، بیش از هر زمان دیگری نشان می‌دهد که منطق تقابل به‌تدریج جای خود را به مدیریت تنش و بازآرایی دیپلماتیک داده است.

به گزارش شرق، هم‌زمانی اعلام آتش‌بس در لبنان با برخی اقدامات عملی در یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان، یعنی تنگه هرمز، بیانگر شکل‌گیری یک روند جدید است که می‌تواند مسیر بحران را تغییر دهد. در این میان، اقدام ایران برای آزادسازی تردد کشتی‌های تجاری را باید فراتر از یک تصمیم اجرائی دانست؛ این تصمیم در واقع سیگنالی استراتژیک به بازارهای جهانی و بازیگران سیاسی است مبنی بر اینکه تهران در مقطع کنونی، به دنبال تثبیت نقش خود به‌عنوان یک بازیگر مسئول در مدیریت امنیت منطقه‌ای است. 

از سوی دیگر، هم‌زمانی این اقدام با افزایش تحرکات دیپلماتیک از میانجیگری پاکستان گرفته تا تحرکات اروپا برای مدیریت معادلات تنگه هرمز نشان می‌دهد یک نوع هم‌گرایی نسبی برای مهار بحران در حال شکل‌گیری است. هرچند اختلافات بنیادین همچنان پابرجاست، اما نشانه‌ها حاکی از آن است که بازیگران مختلف، به‌ویژه پس از تجربه هزینه‌های سنگین جنگ، به دنبال مسیرهای کم‌هزینه‌تر برای پیشبرد اهداف خود هستند. در چنین شرایطی، تنگه هرمز بار دیگر از یک نقطه تنش‌زا به یک اهرم تنظیم‌کننده در معادلات منطقه‌ای تبدیل شده است. 

اعلام رسمی تهران؛ تردد در هرمز آزاد شد

در پی اعلام آتش‌بس روز پنجشنبه در لبنان، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، عصر روز جمعه از آزادسازی کامل تردد کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز خبر داد. وی طی پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که «عبور و مرور تمامی کشتی‌های تجاری از طریق تنگه هرمز برای باقی‌مانده دوره آتش‌بس به‌طور کامل آزاد است» و تأکید کرد: «این تردد باید در مسیرهای هماهنگ‌شده و اعلام‌شده از سوی سازمان بنادر و دریانوردی انجام شود».

به دنبال این خبر، ترامپ هم در تروث‌سوشال تنگه هرمز را «تنگه ایران» خواند و نوشت: «ایران به‌تازگی اعلام کرده که تنگه ایران کاملا باز است و آماده عبور کامل. متشکرم!».

ترامپ در پیام دیگری مدعی شد: «تنگه هرمز کاملا باز است و برای کسب‌وکار و عبور بدون مانع آماده است، اما محاصره دریایی در رابطه با ایران، تنها تا زمانی که معامله ما با ایران صد درصد کامل شود، به قوت خود باقی خواهد ماند. این فرایند باید بسیار سریع پیش برود، زیرا بیشتر بندها قبلا مورد توافق قرار گرفته است. از توجه شما به این موضوع سپاسگزارم!».

شبکه خبر هم به نقل از مقام ارشد نظامی و پس از اعلام بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران خبر داد: «صرفا شناورهای غیرنظامی از مسیرهای تعیین‌شده با اجازه نیروی دریایی سپاه می‌توانند تردد کنند و تردد شناورهای نظامی از تنگه هرمز کماکان ممنوع است». 

این موضع‌گیری‌های دو طرف (ایران و آمریکا) اگرچه حکایت از نوعی احتیاط عمل دارد، با این حال رویترز از کاهش بیش از هشت‌درصدی قیمت نفت برنت و نفت آمریکا پس از اعلام بازگشایی تنگه هرمز خبر داد. این تصمیم از جانب ایران در شرایطی اتخاذ شده که پیش‌تر تنش‌ها بر سر این آبراه راهبردی به اوج رسیده بود.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) دوشنبه گذشته و با استناد به دستور دونالد ترامپ، اعلام کرده بود که از ۱۳ آوریل اجرای محاصره دریایی علیه رفت‌وآمد کشتی‌ها به بنادر ایران را آغاز می‌کند. در بیانیه سنتکام ادعا شده بود که این محدودیت‌ها شامل تمامی شناورها خواهد شد؛ هرچند تأکید شده بود عبور کشتی‌هایی که مقصد غیرایرانی دارند، محدود نخواهد شد.

با این حال، گزارش‌ها نشان می‌دهد این سیاست عملا نتوانسته مانع فعالیت‌های دریایی ایران شود. تسنیم به نقل از مؤسسه «تانکرترکرز» گزارش داده است که ایران از زمان اعلام این محدودیت‌ها، موفق به انتقال حدود ۹ میلیون بشکه نفت خام از مخازن شناور خود در دریای عمان شده است. همچنین دو میلیون بشکه دیگر نیز پیش از آغاز این محدودیت‌ها از منطقه خارج شده بود.

این داده‌ها نشان می‌دهد که جریان صادرات انرژی ایران، حتی در شرایط فشار، ادامه داشته و اکنون با اعلام آزادسازی تردد در تنگه، می‌تواند با سهولت بیشتری دنبال شود. در همین حال، برخی مقامات داخلی نیز بر رویکرد متفاوت ایران در قبال تنگه هرمز تأکید دارند.

احمد نادری، نماینده مجلس هم در توضیح طرح «تثبیت حاکمیت ایران در تنگه هرمز» اعلام کرده که ایران به دنبال ایفای نقش تنظیم‌گر در این آبراه است، نه ایجاد اختلال. به گفته او، پیش‌بینی سازوکارهای مالی جدید و امکان تسویه‌حساب از طریق نظام بانکی منطقه، بخشی از این طرح است و درآمد حاصل از مدیریت ترافیک دریایی می‌تواند به ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلار برسد. لذا باید عنوان کرد که تهران در مقطع کنونی، هم‌زمان با حفظ موقعیت راهبردی خود، در حال حرکت به سمت تسهیل تردد دریایی و کاهش تنش در یکی از حساس‌ترین نقاط جهان است. 

هرمز در مرکز دیپلماسی با هماهنگی تهران

هم‌زمان با اقدام ایران، تحرکات بین‌المللی پیرامون تنگه هرمز نیز افزایش یافته است. روزنامه تلگراف گزارش داده است فرانسه و انگلیس در حال تدوین طرحی برای ایجاد یک مأموریت دریایی در این منطقه هستند؛ طرحی که هدف آن، تضمین امنیت کشتیرانی پس از پایان جنگ عنوان شده است.

بر اساس این گزارش، امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه و کی‌یر استارمر، نخست‌وزیر انگلیس در تلاش هستند ائتلافی از کشورهای اروپایی را برای این مأموریت شکل دهند. نکته شایان توجه آن است که در این طرح، حضور مستقیم آمریکا پیش‌بینی نشده و حتی تأکید شده که هماهنگی با ایران برای اجرای این مأموریت ضروری خواهد بود.

ژان نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه نیز اعلام کرده است این مأموریت تنها در صورت برقراری آرامش و توقف درگیری‌ها قابل اجرا خواهد بود.

به گفته او، هماهنگی با کشورهای منطقه ازجمله ایران، بخشی از این طرح خواهد بود. در همین حال، برخی کشورهای اروپایی نسبت به درخواست‌های آمریکا برای مشارکت در محاصره بنادر ایران واکنش منفی نشان داده‌اند. گزارش‌ها حاکی از آن است که این کشورها تمایلی به ورود به یک تقابل مستقیم ندارند و ترجیح می‌دهند نقش خود را در چارچوب مأموریت‌های امنیتی و پساجنگ تعریف کنند.

از سوی دیگر، برگزاری نشست‌های دیپلماتیک منطقه‌ای نیز نشان‌دهنده افزایش تلاش‌ها برای مدیریت بحران است. ترکیه، مصر، عربستان و پاکستان در قالب نشست‌های چندجانبه، موضوعاتی مانند جنگ ایران و وضعیت تنگه هرمز را در دستور کار قرار داده‌اند. در همین راستا عصر دیروز جمعه نشست وزرای خارجه عربستان سعودی، ترکیه، مصر و پاکستان درباره تحولات منطقه پشت درهای بسته در آنتالیا برگزار شد. 

در مجموع، به نظر می‌رسد تنگه هرمز به یکی از محورهای اصلی تعاملات دیپلماتیک تبدیل شده؛ جایی که هم‌زمان رقابت و همکاری میان بازیگران مختلف در جریان است. در این میان، اقدام ایران برای آزادسازی تردد کشتی‌ها نه‌تنها به کاهش نگرانی‌های فوری کمک کرده، بلکه زمینه را برای شکل‌گیری گفت‌وگوهای گسترده‌تر درباره امنیت منطقه‌ای فراهم آورده است.