۴۰ روز جنگ، ۲۶ سال تحریم/ اثر ویرانگر بر زندگی مردمان عادی‌

تحریم و جنگ‌های جهان چیزی جز ویرانی و فقر گسترده برای مردمان کشورها به دنبال نداشته‌اند؛ در عراق جنگ‌زده، قطع شریان واردات و صادرات، کمبود شدید مواد غذایی و دارو را در پی داشت و سوءتغذیه و افزایش مرگ‌ومیر کودکان را رقم زد. موج بیکاری و کاهش قابل توجه درآمد، شمار زیادی از مردم عراق را مجبور به فروش وسایل خانه و قطع برق و کاهش دسترسی به آب آشامیدنی بهداشتی زندگی روزمره را مختل کرد. از آن سو منابع اندک کشور صرف پرداخت سوبسیدهای رانت‌آمیز شده و غالب کمک‌های بین‌المللی و بشردوستانه به دست شبکه‌های فساد رسید. حالا ایران همچون همسایه خود عراق بعد از سال‌ها تحریم، گرفتار جنگ شده است؛ جنگی ویرانگر که گرچه فقط ۴۰ روز از شروع آن گذشته، اما خسارت سنگینی به اقتصاد کشور وارد کرده است. بر اساس اعلام دولت، جنگ رمضان ۲۷۰ میلیارد دلار خسارت به بار آورده و فقط در ۴۰ روز، خسارت مالی آن معادل ۲۶ سال تحریم نفت ایران است.

خسارت ۲۷۰ میلیارد دلاری جنگ

به گزارش شرق،  جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل با ایران، برخلاف آن چیزی که شاید تصور می‌شد، خسارت سنگینی به اقتصاد کشور وارد کرده است.  هدف قراردادن زیرساخت‌های اقتصادی و غیرنظامی یک کشور می‌تواند به عنوان جنایت جنگی تلقی شود و حالا در جنگ ۴۰روزه دست‌کم یک‌سوم ظرفیت فولاد ایران از بین رفته است. دو کارخانه فولاد خوزستان و فولاد مبارکه اصفهان با تولید حدود ۱۰ میلیون تن فولاد خام، نزدیک به یک‌سوم فولاد کشور را تولید می‌کردند؛ فولادی که مواد اولیه کارخانجات لوازم خانگی، خودرو، صنعت ساختمان و بسیاری از صنایع پایین‌دستی دیگر را تأمین می‌کرد.

همچنین حمله به مجتمع‌های پتروشیمی ماهشهر و عسلویه ظرفیت پتروشیمی کشور را دچار آسیب کرد. کارخانه‌هایی که مواد اولیه تجهیزات پزشکی و سایر مصنوعات و کالاهای تولیدی را تهیه و مهم‌تر از آن کود شیمیایی برای تهیه محصولات کشاورزی و مواد غذایی را تأمین می‌کردند. همچنین در این حملات شماری از پالایشگاه‌های گاز و نفت خام و مخازن ذخیره سوخت صدمه دیدند اما این فقط بخشی از خسارات جنگ است و بخش قابل توجهی از فرودگاه‌ها و هواپیماهای مسافری و تجاری کشور، پل‌ها و راه‌آهن تخریب شده است، آنچه به عنوان زیرساخت‌های حمل‌ونقل کشور محسوب می‌شود.

‌علاوه بر این، جنگ بالغ بر ۱۲۰ هزار واحد مسکونی، تجاری و اداری را تخریب کرده است که از این میان، فقط خسارت واردشده به منازل مسکونی نزدیک به ۵۴ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود.

‌این خسارات سنگین در شرایطی به اقتصاد کشور وارد شده است که آمریکا اعلام کرده بود بنا دارد زیرساخت‌های برق و نفت را هدف حمله قرار دهد و صادرات نفت کشور را از کار بیندازد.

‌خسارات اقتصادی جنگ در همین مدت کوتاه بسیار زیاد بوده است. به‌تازگی فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در گفت‌وگو با خبرگزاری روسی ریانووستی رقمی تکان‌دهنده از خسارت جنگ بر اقتصاد کشور بیان کرده است. او در این گفت‌وگو توضیح داد برآورد اولیه خسارات ایران در جنگ اخیر حدود ۲۷۰ میلیارد دلار است که البته این عدد قطعی و نهایی نیست. او در ادامه گفته است: «یکی از موضوعاتی که تیم مذاکره‌کننده ما در حال پیگیری است و در گفت‌وگوهای اسلام‌آباد نیز دنبال شد، موضوع غرامت‌های جنگی است».

هرچند شیوه محاسبه این عدد شفاف نیست، اما برآوردهای اولیه خسارات جنگ نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از صنایع مادر کشور از جمله پتروشیمی، فولاد و صنعت گاز آسیب دیده است. این خسارت جدای از صدمه سنگینی است که به واحدهای مسکونی، تجاری و اداری، دانشگاه‌ها و واحدهای تحقیقاتی، پل ها، راه‌آهن و سایر تأسیسات عمرانی وارد شده است.

این عدد بزرگ خسارت در شرایطی از سوی دولت اعلام می‌شود که جنگ فقط ۴۰ روز به طول انجامیده است. بررسی خسارت تحریم نفت ایران نشان می‌دهد جنگ در ۴۰ روز چیزی معادل ۲۶ سال تحریم نفتی کشور خسارت به بار آورده است.

آمارهای صندوق جهانی پول نشان می‌دهد در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۱ میلادی، ایران به طور میانگین دو میلیون‌و ۱۳۷ هزار بشکه نفت صادر کرده است، اما این میزان صادرات نفت با تحریم حدود نصف شده است‌. در سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۵ صادرات نفت کشور به طور میانگین به یک میلیون‌و ۲۱۳ هزار بشکه در روز کاهش داشته است.‌ با در نظر گرفتن میانگین قیمت نفت در این سا‌ل‌ها، درآمد سالانه کشور از صادرات نفت در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۱ حدود ۴۱.۷ میلیارد دلار بوده که این رقم از از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۵ به سالانه ۳۲ میلیارد دلار کاهش داشته است. در مجموع باید گفت در ۱۳ سال تحریم، درآمد نفت ایران حدود ۱۴۰ میلیارد دلار کاهش داشته است.

با این حساب خسارت ۲۷۰ میلیارد دلاری جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران معادل حدود ۲۶ سال تحریم نفت ایران است.

‌در گزارشی دیگر که جزئیات آن منتشر نشده، خسارت تحریم به اقتصاد ایران در فاصله سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۱ معادل هزار‌و ۲۰۰ میلیارد دلار ارزیابی شده است. این گزارش در تیر ۱۴۰۳ مورد استناد حسین سلاح‌ورزی، رئیس سابق اتاق ایران قرار گرفته و توضیح داده بود هر سال تحریم حدود ۱۰۰ میلیارد دلار خسارت برای اقتصاد کشور به دنبال داشته است. اگر بخواهیم این عدد را با خسارت جنگ رمضان قیاس بگیریم، مشخص می‌شود که این جنگ ۴۰روزه معادل حدود سه سال تحریم کل اقتصاد کشور زیان به بار آورده است.

سقوط ۶۷‌درصدی قدرت خرید مردم

در یک دهه اثرات تحریم اما فشار سنگینی بر زندگی و معیشت ایرانیان داشته و درآمد مردم را به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش داده است.

گزارش بانک جهانی نشان می‌دهد درآمد سرانه ایرانیان در سال ۲۰۱۱ معادل هشت هزارو ۳۸۹ دلار بود که در سال‌های تحریم با کاهش مداوم مواجه شد و در سال ۲۰۲۰ به دو هزارو ۷۵۶ دلار سقوط کرد. در حقیقت در یک دهه قدرت خرید مردم کشور نزدیک به ۶۷ درصد کاهش داشته است. در تمام سال‌های تحریم میانگین رشد اقتصادی کشور نزدیک به صفر بوده و کسری بودجه و چاپ پول تورم قابل توجهی به جیب مردم تحمیل کرده است؛ به عبارت دیگر در شرایطی که مخارج مدام رو به افزایش بوده، درآمد کشور کاهشی شده و ناترازی بین مخارج و درآمد باعث چاپ پول و تحمیل تورم سنگین به جیب مردم بوده است.

این موضوع سال به سال باعث گسترش فقر شده و شمار قابل توجهی از مردم طبقه متوسط را به کام فقر کشانده است.

برای آنکه تصویر بهتری از تأثیر تحریم بر جیب مردم عیان شود، باید گفت گزارش‌های بانک جهانی نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۳ میانگین درآمد سرانه مردم ایران حدود نصف مردم کشورهای منطقه بوده است.

عراق در سال‌های جنگ و پس از جنگ

حالا گرچه آتش‌بس موقت برقرار شده و اخبار حاکی از آن است که مذاکره ایران و آمریکا در جریان است اما ارتش آمریکا از محاصره دریایی ایران خبر داده و مدعی شده هر کشتی از مبدأ و به مقصد بنادر ایران را توقیف می‌کند. وضعیتی که پیش از این، عراق گرفتار آن شد؛ بین دو جنگ اول و دوم خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۳ تحریم‌های سنگینی علیه عراق وضع شد و این کشور به وضعیت «نفت در برابر غذا» رسید. کمبود شدید مواد غذایی، دارو، قطعات یدکی و کالاهای اساسی به دلیل تحریم‌های سازمان ملل باعث شد فقر در عراق گسترش یابد. به طوری که در طول دهه ۱۹۹۰ بسیاری از کودکان عراقی با سوءتغذیه و بیماری‌های قابل پیشگیری روبه‌رو بودند.

روند واردات و صادرات کالا عملا از هم فروپاشیده بود و ورود کالا جز در موارد معدود کمک‌های بشردوستانه ممکن نبود. از سال ۱۹۹۶ برنامه «نفت در برابر غذا» از سوی سازمان ملل اجرا شد تا به عراق اجازه دهد در ازای فروش نفت خود بتواند فقط مواد غذایی و دارو دریافت کند. این کشور در آن سال‌ها گرفتار ابرتورم شد و دینار عراق به‌سرعت ارزش خود را از دست داد و مردم گرفتار فقر گسترده شدند. از آن سو زیرساخت‌های کشور دچار فرسایش شدید شده و امکان بازسازی آن وجود نداشت و عراقی‌ها ساعت‌های طولانی قطع برق و عدم دسترسی به آب سالم بهداشتی را تجربه می‌کردند.

زخم ویرانی‌های جنگ و تحریم هنوز پس از دو دهه بر تن عراق دیده می‌شود و این کشور همچنان توانسته است اقتصاد خود را ترمیم کرده و درآمد سرانه را به سال‌های پیش از جنگ و تحریم بازگرداند.