اینترنت طبقاتی می‌شود؟

روزها و هفته‌ها کش می‌آیند و غم و اندوه گلویمان را فشار می‌دهد. در این بین اینترنت به‌عنوان تنها راه ارتباطی ایرانیان داخل با یکدیگر و همچنین عزیزانشان در خارج از کشور، از ساعت ۲۲ روز هجدهم دی تاکنون یعنی چهارم بهمن قطع است.

به گزارش شرق، گاهی خبر می‌رسد که احتمالا انتهای هفته اینترنت متصل می‌شود، اما انتهای هفته می‌رسد و اینترنت همچنان غیرقابل دسترس است. حتی آخر هفته گذشته (دوم بهمن) نیز خبر آمد که اینترنت روی اپراتورهای ایرانسل و همراه اول مجدد متصل شده، با این حال بررسی‌ها نشان می‌دهد که این خبر درست نیست.

کارشناسان فنی و شبکه می‌گویند حاکمیت در حال پیاده‌کردن یک الگوی دسترسی ویژه به اینترنت است و همین هم باعث می‌شود در ساعتی از روز افراد فکر کنند چون نوتیفیکیشن پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی‌شان را می‌گیرند، پس اینترنت متصل شده است. چیزی که اکثر کارشناسان با طولانی‌شدن اتصال ایرانیان به اینترنت روی آن هم‌نظر هستند، این موضوع است که احتمالا حاکمیت می‌خواهد دسترسی به اینترنت را طبقاتی کند، طرحی که در سال‌های گذشته به دلیل مخالفت فعالان دسترسی آزاد به اینترنت و فشارهای اجتماعی، بارها و بارها مسکوت مانده بود، انگار فرصتی پیدا کرده تا توسط مخالفان سرسخت دسترسی آزاد به اینترنت به اجرا گذاشته شود. 

شواهد چه می‌گویند؟ 

پنجشنبه‌شب بسیاری از کاربران توانستند به اینترنت دسترسی داشته باشند و حتی فیلترشکن‌هایشان نیز کار کند. در مقابل گروهی هم بودند که اعلام می‌کردند اینترنتشان متصل است و حتی نوتیفیکیشن اپلیکیشن‌های خود را دریافت می‌کنند، اما فیلترشکن‌هایشان همچنان کار نمی‌کند. در این بین برخی امکان بازکردن ایمیل‌های خود را داشتند و برخی دیگر نه.

همچنین در این زمینه اپ‌استورهای سیستم‌عامل اندروید و ios برای برخی باز می‌شد و برای برخی دیگر نه. به دنبال این شرایط برخی رسانه‌ها ادعا کردند که اینترنت تدریجی در حال بازشدن است و به مرور همه کاربران به اینترنت متصل خواهند شد. همان زمان ما در تماس با اپراتورهای همراه اول و ایرانسل به این جواب قطعی نرسیدیم که اینترنت متصل شده است. این اپراتورها که خودشان هم از این اتفاق شوکه بودند، اعلام می‌کردند منطق و روال مشخصی برای اتصال کاربران به اینترنت در حال حاضر وجود ندارد. 

وعده‌هایی روی کاغذ

در حالی که دولت در دو هفته گذشته اعلام کرده نقشی در قطع و اتصال اینترنت ندارد و حتی مسعود پزشکیان به عنوان رئیس‌جمهوری که وعده دسترسی آزاد به اینترنت را به کاربران داده، در حاشیه جلسه دولت خبر داد که به «شورای امنیت ملی» پیشنهاد داده که اینترنت را متصل کند و تاکنون چندین‌بار خبر داده که اینترنت «تا انتهای هفته» یا اینترنت «در پایان هفته» وصل می‌شود.

ادعایی که به نظر می‌رسد برای مطرح‌شدن نام مدیران دولتی در رسانه‌ها گفته شده و تاکنون به اجرا درنیامده است. در حالی که بعد از بیش از دو هفته قطعی اینترنت هیچ‌کدام از مقامات دولتی البته به جز سرپرست مرکز ارتباطات مردمی دفتر رئیس‌جمهوری، حاضر به عذرخواهی از کاربران و کسب‌وکارها بابت خسارت روحی و اقتصادی این قطعی نشده، دبیر شورای امنیت کشور در گفت‌وگوی ویژه خبری آب پاکی را روی دست منتظران اتصال اینترنت ریخته و گفته: «نمی‌تواند زمان دقیقی را برای بازشدن اینترنت اعلام کند». 

پیش به سوی اینترنت طبقاتی؟ 

نت‌بلاکس عصر روز گذشته در آخرین به‌روزرسانی خود از وضعیت اینترنت ایران (تا زمان نگارش این گزارش) اعلام کرد که ایران اکنون دو هفته کامل است که تحت خاموشی سراسری اینترنت قرار دارد. در ساعت ۳۳۶، سطح اتصال همچنان در وضعیت صفر باقی مانده است، تنها افزایش بسیار جزئی در ستون فقرات شبکه‌ای دیده می‌شود که به شبکه‌های «لیست خاص» خدمات می‌دهد. در حالی که تنها تعداد محدودی از کاربران توانسته‌اند از طریق تونل‌سازی به اینترنت خارج از کشور متصل شوند. 

در این شرایط که ناظران بین‌المللی ارتباط اینترنت در ایران را قطع توصیف می‌کنند، چگونه برخی در یک هفته اخیر توانسته‌اند به اینترنت متصل شوند و حتی با فیلترشکن‌هایشان هم کار کنند. مدیر یک شرکت بزرگ ارتباطی با قاطعیت می‌گوید اینترنت در بیش از دو هفته گذشته به‌هیچ‌وجه به حالت قبل از قطعی خود باز نگشته و تجربه اتصال متفاوت افراد به اینترنت، ناشی از سیاست‌های جدیدی است که حاکمیت در قبال اینترنت به کار گرفته است.

او می‌گوید: «در دوره‌های قبلی قطع اینترنت مانند جنگ ۱۲ روزه، سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۳۹۸ برای قطع اینترنت به اپراتورها دستور داده می‌شد، اما در کمال تعجب در قطعی ۱۸ دی خودشان اینترنت را قطع کردند و اجازه دسترسی به اپراتورها ندادند و در این زمینه اپراتورها نقشی نداشتند». به گفته او در حال حاضر برای اتصال هم اپراتورها نقشی ندارند و «خودشان» اگر تصمیم بگیرند در این زمینه اتفاقی می‌افتد. او تأکید می‌کند که اینترنت به‌هیچ‌وجه به حالت ۲۰ روز قبل خود بازنگشته است.

او در پاسخ به این سؤال که چرا وقتی عده‌ای دسترسی به اینترنت هرچند با محدودیت دارند، عده‌ای دیگر ندارند یا برعکس، توضیح داد: «براساس شواهد و علایمی که افراد فنی روی شبکه می‌بینند، اینترنت در حال دستکاری است و به نظر می‌رسد بحث قدیمی اجرای اینترنت طبقاتی در حال کلیدخوردن است».

او ادامه می‌دهد: «لفظی به نام «گروپ پالیسی» وجود دارد به این صورت که ممکن است ۱۰ هزار شماره در یک گروپ پالیسی باشد و پنج هزار شماره در گروه دیگر. بنابراین ممکن است سیاست‌هایی که برای گروپ‌پالیسی ۱ اجرا می‌کنند را برای گروپ‌پالیسی ۲ اجرا نکنند. در واقع یک محدودیت‌ها یا امتیازاتی را روی یک‌سری رنج «آی‌پی‌» ها ایجاد می‌کنند تا ببینند چه اتفاقی می‌افتد». 

این مدیر تأکید می‌کند که با توجه به تجربه‌ای که در سال‌های گذشته در کار با شبکه ارتباطی کشور داشته، تا این اندازه الگوها و تحرکات روی شبکه برای ایجاد محدودیت، غیر قابل فهم نبوده است و مشخص نیست گروهی به‌دنبال رقم‌زدن چه اتفاقی برای اینترنت کشور هستند.

او تأکید می‌کند که اما چیزی که می‌توان فهمید این است که به طور قطع در حال تست اینترنت طبقاتی هستند و می‌خواهند افرد به یک‌سری خدمات به شکل پیش‌فرض دسترسی داشته باشند، اما برای دسترسی‌های بیشتر به سمت دریافت مجوزهای مخصوص بروند. 

یک بحث قدیمی

دسترسی به اینترنت به شکل طبقاتی بحث امروز و دیروز نیست و از سال‌های گذشته برخی شرکت‌ها و افراد دسترسی به اینترنت آزاد بدون فیلتر داشته‌اند. اوج این اتفاق وقتی رسانه‌ای شد که توییتر (ایکس) فعلی قابلیت لوکیشن را فعال کرد و مشخص شد بسیاری از جمله مخالفان همیشگی رفع فیلتر از اینترنت سفید استفاده می‌کنند.

همچنین بعد از جنگ ۱۲روزه هم خبرهای گوناگونی منتشر شد که شرکت‌ها استارتاپی و… با ارسال نامه به شورای عالی فضای مجازی و وزارت ارتباطات به دنبال دریافت اینترنت بدون فیلتر بوده‌اند. 

حالا هم مشخص شده که IP بسیاری از شرکت‌ها و بازرگانان نیز سفید شده است. در کنار آن بسیاری از رسانه‌ها نیز مجبور شده‌اند برای دسترسی به اطلاعات، IP خود را برای بازگشایی در اختیار وزارت ارشاد بگذارند. 

تاکنون گزارش‌های مختلفی درباره اثرات قطع‌بودن اینترنت بر زندگی مردم، اقتصاد دیجیتال و خسارتی که این قطعی می‌تواند به بار بیاورد منتشر کرده‌ایم. از این نوشته‌ایم که چگونه برخی افراد برای برقراری یک ارتباط ساده و چک‌کردن ایمیل‌هایشان تا لب مرز رفته‌اند و همچنین از سونامی تعدیل‌ها آن‌هم در این شرایط بیمار اقتصاد ایران و… حالا با گمانه‌زنی درباره راه‌اندازی جدی اینترنت طبقاتی بسیاری از کاربران و فعالان دسترسی آزاد به اطلاعات نگران حقوق شهروندی افراد جامعه هستند.

به باور کارشناسان و فعالان دسترسی آزاد به اینترنت، اینترنت وسیله ارتباطی برای یک شخص یا گروه نیست، چراکه دسترسی آزادانه به اینترنت یک حق اساسی برای «همه» است. کارشناسان معتقدند اگر سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران به‌جای اصلاح حکمرانی اینترنت، به دنبال اعمال دسترسی گزینشی باشند، اینترنت طبقاتی ممکن است به ابزاری برای کنترل اجتماعی، تبعیض اقتصادی و مهندسی اطلاعات بدل شود.

تجربه کشورهای جهان نشان می‌دهد که حتی در سیاست‌های تفکیکی، ضرورت وجود قانون شفاف، نظارت مستقل، حق اعتراض و مسئولیت‌پذیری حاکمیتی غیرقابل انکار است.