۶ فاکتور کلیدی در مواجهه با ایران/ تصمیم ترامپ چگونه برگشت؟

۶ رسانه بین‌المللی الجزیره، واشنگتن‌پست، آکسیوس، الشرق‌الاوسط، آبزرور و اورینت در تحلیل‌هایی جداگانه، اما همراستا به ۶ متغیر دخیل در تصمیم رئیس‌جمهور آمریکا برای عقب‌نشینی از گزینه نظامی در هفته گذشته پرداختند. ژئوپلیتیک متفاوت خاورمیانه، نگرانی کشورهای منطقه، کمبود سخت‌افزار نظامی و غیرقابل پیش‌بینی بودن یک درگیری گسترده از جمله این مولفه‌ها است.

به گزارش دنیای اقتصاد، درحالی‌که تنش‌های منطقه‌ای بار دیگر بالا گرفته و احتمال مداخله مجدد دولت آمریکا در خاورمیانه مطرح می‌شود، رسانه‌های جهان طی گزارش‌هایی جداگانه به ابعاد این مساله و سناریوها و گزاره‌های مطرح در این زمینه پرداخته‌اند.

بر این اساس، وضعیت فعلی چیدمان نیروهای ژئوپلیتیک در منطقه نوعی برزخ دیپلماتیک را ایجاد کرده که در آن هرگونه احتمال، از نزاع‌های گسترده تا میدان دادن مجدد به راه‌حل‌های مسالمت‌آمیز، وجود دارد. 

بی‌اعتمادی فراگیر 

الجزیره روز دوشنبه، ۱۹ ژانویه، طی گزارشی به حوادث چند روز اخیر در ایران و تهدیدات مکرر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، علیه تهران پرداخت. پس از روزها اظهارات بی‌اساس و مداخله‌جویانه رئیس‌جمهور آمریکا، در واکنش به رویدادهای روزهای گذشته، رئیس کاخ سفید دست‌آخر رویکردی مبتنی برعدم مداخله را پیش گرفت.

این در حالی است که طی روزهای اخیر، رئیس‌جمهور آمریکا بارها اظهاراتی بی‌اساس درباره امور داخلی ایران بر زبان آورده و شماری از تحلیلگران خارجی حتی احتمال حمله نظامی ایالات متحده به ایران را مطرح کرده بودند. 

الجزیره با اشاره به تحولات چند روز اخیر طی گزارشی عنوان کرد که از قرار معلوم ترامپ، برخلاف رویدادهای ماه ژوئن، این بار ترجیح داد که خود را در امور خاورمیانه داخل نکند. بنا به این گزارش، مداخله اخیر ایالات متحده در ونزوئلا و ربودن ناگهانی نیکولاس مادورو، رئیس‌جمهور این کشور، باعث شده بود که برخی صاحب‌نظران از احتمال پیاده‌سازی سناریوهای مداخله‌جویانه مشابه در ایران سخن بگویند.

با این همه و از قرار معلوم، کاخ سفید به این نکته پی برده که طرح‌های اعمال‌شده در آمریکای لاتین قابل‌اجرا در خاورمیانه نیستند. کارشناسان در گفت‌وگو با این شبکه تلویزیونی عنوان کردند که تفاوت موقعیت‌های ژئوپلیتیک یکی از دلایلی بود که سبب شد سناریوی مشابه ونزوئلا در خاورمیانه پیاده نشود. 

این شبکه تلویزیونی مستقر در دوحه در ادامه نوشت: با وجود اینکه اوضاع هنوز از کنترل خارج نشده، انکار نمی‌توان کرد که تنش‌ها میان آمریکا و ایران بار دیگر رو به افزایش رفته است. این مساله بی‌تردید بر تلاش‌های دیپلماتیک برای حل دشواری‌های موجود سایه انداخته است.

در همین رابطه و به تاریخ ۱۶ژانویه، فرستاده ویژه آمریکا درباره اقدام احتمالی نظامی علیه ایران، ابراز امیدواری کرد که واشنگتن به یک «راه‌حل دیپلماتیک» با ایران دست یابد. استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، در کنفرانس شورای اسرائیلی-آمریکایی در فلوریدا افزود که دولت دونالد ترامپ راه‌حل دیپلماتیک را بر نظامی ترجیح می‌دهد. 

گزارش الجزیره افزود: با این اوصاف و به‌رغم تلاش‌های صورت‌گرفته، همچنان نوعی بی‌اعتمادی از سوی ایران در قبال آمریکا وجود دارد و این‌عدم اطمینان پس از جنگ ۱۲روزه که در میانه مذاکرات غیرمستقیم دو طرف صورت گرفت، شدت هم گرفته است. همچنین از یاد نباید برد که تحریم‌های فراگیر آمریکا باعث شده که وضعیت اقتصادی در ایران بیش از گذشته رو به وخامت بگذارد.

در مجموع این عوامل، چه‌بسا بتوان چنین گفت که ارتباط میان آمریکا و ایران در نوعی برزخ دیپلماتیک گرفتار شده است که راه‌حلی آسان برای آن در افق به چشم نمی‌خورد. از سوی دیگر، عقبگرد ترامپ از شعله‌ورسازی درگیری‌های فراگیر در منطقه واکنش مثبت بازارها را نیز در پی داشته است. روزنامه انگلیسی‌زبان تلگراف طی گزارشی با اعلام این خبر عنوان کرد که پس از کنار کشیدن کاخ سفید از مداخله در خاورمیانه، قیمت نفت در بازارهای جهانی کاهش یافت. 

هشدار متحدان

این تحولات در حالی خود را نمایان کرده که پایگاه خبری آکسیوس اخیرا طی گزارشی به ابعاد عقب‌نشینی رئیس اتاق بیضی از گزینه نظامی علیه ایران پرده برداشت. این رسانه آمریکایی به تاریخ ۱۸ژانویه در گزارشی مدعی شد رئیس‌جمهور آمریکا به دلیل تماس‌هایی که از نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی و ولیعهد عربستان دریافت کرده، از حمله نظامی به ایران منصرف شده است.

آکسیوس نوشت که طی روزهای گذشته، رئیس‌جمهور آمریکا در مقاطع مختلف به سمت حمله به ایران متمایل بوده است، اما با توجه به کمبود سخت‌افزار نظامی در منطقه، هشدارهای متحدانی مانند اسرائیل و عربستان سعودی، نگرانی در میان مشاوران ارشد در مورد پیامدها و اثربخشی گزینه‌های حمله و مذاکرات محرمانه پشت پرده با ایرانیان، او تصمیم گرفت که ماشه را نکشد. 

این گزارش افزود: مقامات آمریکایی گفتند که روز چهارشنبه انتظار جدی در داخل دولت و این باور در پایتخت‌های سراسر خاورمیانه، از جمله ایران وجود داشت که ترامپ برای حمله چراغ سبز نشان خواهد داد. نیروهای آمریکایی شروع به تخلیه پایگاه هوایی العدید در قطر و پایگاه ناوگان پنجم نیروی دریایی در بحرین کردند.

ایران متقاعد شده بود که حمله آمریکا در راه است و اطلاعیه‌ای مبنی بر بستن حریم هوایی خود صادر کرد. یک مقام آمریکایی در این رابطه عنوان کرد این احتمال جعلی یا حیله نبود، بلکه احتمالی قوی برای ورود نظامی این کشور به خاورمیانه وجود داشت. آکسیوس در ادامه نوشت: توجه به جلسه مهمی که ترامپ قصد داشت بعد از ظهر چهارشنبه با تیم ارشد امنیت ملی خود تشکیل دهد، معطوف شد اما ساعت‌ها گذشت و هیچ خبری از کاخ سفید نشد؛ ترامپ تصمیم گرفته بود که دست نگه دارد. 

پیامدهای غیرقابل‌پیش‌بینی

این در حالی است که روزنامه واشنگتن‌پست نیز به تاریخ ۲۸دی‌ماه طی گزارشی عنوان کرد که به دلیل نگرانی از پیامدهای غیرقابل‌پیش‌بینی یک درگیری گسترده، فشار متحدان منطقه‌ای و محدودیت‌های عملیاتی نیروهای آمریکایی، دست رئیس‌جمهور آمریکا در مواجهه با ایران بسته شد.

طبق ادعای واشنگتن‌پست، لحظه کلیدی زمانی فرارسید که او از طریق استیو ویتکاف دریافت که «دولت ایران اعدام‌های برنامه‌ریزی‌شده ۸۰۰نفر را لغو کرده است». پس از آن بود که ترامپ تصمیم گرفت گزینه نظامی را، دست‌کم به طور موقت، کنار بگذارد.

بر اساس گزارش واشنگتن‌پست، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی، در گفت‌وگو با ترامپ، برای‌عدم حمله به ایران اعتراف کرد که اسرائیل به طور کامل برای دفاع در برابر حملات تلافی‌جویانه تهران آماده نیست.

گزارش‌های واشنگتن‌پست و آکسیوس از آن جهت اهمیت پیدا می‌کند که در تاریخ ۱۴ژانویه، خبرگزاری رویترز به نقل از یک مقام آگاه گزارش داد که ایران در بحبوحه تنش‌ها به کشورهای همسایه خود که میزبان نیروهای آمریکایی هستند نسبت به هرگونه مداخله آمریکا هشدار داده بود. این در حالی است که تد کروز، سناتور آمریکایی، نیز اخیرا عنوان کرد که آمریکا باید تمام گزینه‌های غیرنظامی را علیه ایران به کار ببندد. 

اختلاف بر سر چگونگی پاسخ

از سوی دیگر، شماری از رسانه‌ها از اختلاف میان دستگاه‌های تصمیم‌گیری در آمریکا و اسرائیل بر سر اوضاع خاورمیانه خبر می‌دهند. پایگاه خبری اورینت (L&#۳۹; orient) طی گزارشی به تاریخ ۱۹ژانویه عنوان کرد تل‌آویو و واشنگتن بر سر نحوه پاسخ‌گویی به پرونده ایران با یکدیگر هم‌رای نیستند. این گزارش افزود که در پرونده‌هایی چون ایران و لبنان، می‌توان شاهد بود که تصادم آرا میان این دو متحد قدیمی شدت گرفته است.

به عنوان مثال، اسرائیل همچنان به حمله علیه مواضع حزب‌الله در لبنان اصرار دارد، حال آنکه آمریکا ترجیح می‌دهد درگیری‌ها در این منطقه بیش از این شدت نگیرد. این در حالی است که پایگاه خبری العربی الجدید طی گزارشی مدعی شد که اسرائیل در حال حاضر ترجیح می‌دهد که آمریکا اقدامی علیه ایران انجام ندهد تا زمینه برای یک حمله جدی‌تر و سنگین‌تر در آینده نزدیک فراهم شود. 

احتمال آشوب فراگیر در خاورمیانه

در همین رابطه، پایگاه خبری فِر آبزرور (Fair Observer) نیز در گزارشی هشدار داد که اوضاع در خاورمیانه آنچنان متزلزل است که هرگونه مداخله نظامی آمریکا در این منطقه می‌تواند به آشوب فراگیر بینجامد.

این گزارش افزود که در چنین وضعیتی، اقدام تهاجمی علیه ایران بیش از آنکه به منافع آمریکا کمک کند، ممکن است باری دیگر بر دردسرهای فعلی دولت این کشور بیفزاید. همچنین، روزنامه عرب‌نیوز، چاپ ریاض، روز دوشنبه در گزارشی عنوان کرد که اوضاع در این ناحیه استراتژیک چنان درهم‌پیچیده است که کل منطقه در نوعی حایل میان نزاع و صلح دست‌وپا می‌زند. 

ترجیح تداوم فشار بر گزینه نظامی

با این همه، برخی تحلیلگران معتقدند که سیاست واشنگتن بیش از هر چیز بر ادامه فشار بر ایران متمرکز است. الشرق الاوسط در گزارشی در این رابطه عنوان کرد که دولت ترامپ در مقطع فعلی ترجیح می‌دهد که به جای روی آوردن به راه‌حل‌های عجولانه، فشار بر ایران را ادامه دهد و محدودیت‌های خود را در منطقه به رسمیت بشناسد. فاکتورها و تحلیل‌های موجود حاکی از آن است که به‌رغم آرام‌ترشدن نسبی اوضاع، منطقه همچنان می‌تواند آبستن تحولاتی فراگیر باشد و باید دید که در نهایت کدام منطق می‌تواند دست بالا را داشته باشد: دیپلماسی و کاهش تنش، یا شعله‌ور شدن مجدد آتش خصومت‌ها.