چرا جنگنده آمریکایی F-۳۵ از جت‌های پنهانکار رقیب ارزان‌تر است؟

در پایان سپتامبر ۲۰۲۵، دفتر برنامه مشترک F-35 وزارت دفاع ایالات متحده (JPO) قراردادی به ارزش ۲۵ میلیارد دلار برای خرید حداکثر ۲۹۶ فروند جنگنده دیگر از این نوع را نهایی کرد. مبلغ قرارداد برای خرید دسته‌های ۱۸ و ۱۹ قابل‌توجه است، اما F-35 یکی از مقرون به‌صرفه‌ترین جنگنده‌های رزمی و به‌طور چشمگیری ارزان‌ترین پلتفرم پنهانکار نسل پنجم به شمار می‌آید.

طبق گزارش Defense Express، قیمت متوسط F-35 در حال حاضر ۸۲ میلیون دلار برآورد می‌شود که به دلیل سفارش‌های بزرگ از نیروی هوایی، نیروی دریایی، تفنگداران دریایی ایالات متحده و کشورهای هم‌پیمان تحت برنامه‌ جنگنده تهاجمی مشترک (JSF) و فروش‌های نظامی خارجی (FMS) به این عدد رسیده است. در مقایسه، یک جنگنده F-15EX Eagle جدید ساخت بوئینگ حدود ۹۰ میلیون دلار برای نسخه پایه و تا ۹۷ میلیون دلار برای نسخه‌های بالاتر قیمت دارد.

F-35 Lightning II ساخت شرکت لاکهید مارتین، تجلی یک تلاش چند دهه‌ای برای یکپارچه‌سازی شاخه‌های نظامی ارتش خود و نیروی هوایی کشورهای هم‌پیمان در یک پلتفرم مشترک بود. ناوگان جهانی این جنگنده اکنون به بیش از ۱,۲۳۰ واحد رسیده و این موفقیت به لطف تولید انبوه چشمگیر آن بدست آمده است. افزایش سریع تولید این جنگنده‌ در تاسیسات موسوم به «کارخانه بمب‌افکن» (Bomber Plant) یادگار دوران جنگ جهانی دوم در فورت وورث، تگزاس انجام شده است، که خط مونتاژ آن نزدیک به دو کیلومتر طول دارد.

فناوری پنهانکاری مقرون به‌صرفه

تفاوت اصلی در قابلیت‌ها که F-35 را از رقبای خود متمایز می‌کند این است که این جنگنده یک جنگنده پنهانکار به شمار می‌آید. F-15EX ممکن است از نظر سرعت صعود، سرعت پرواز و حمل سلاح‌ بهتر عمل کند، اما در میدان نبرد فردا، این ویژگی‌ها بی‌معنی هستند اگر نتوانید هدف خود را شناسایی کنید. F-22 Raptor در تعداد کمتری نسبت به F-35 تولید شد، کمتر از ۲۰۰ فروند، که قیمت خرید اولیه آن را به بیش از ۱۵۰ میلیون دلار برای هر هواپیما رساند. از آن زمان، هزینه عمر هر F-22، اولین جنگنده پنهانکار نسل پنجم جهان، تا ۳۵۰ میلیون دلار تخمین زده شده است.

F-35 به لطف طراحی کارآمد و سبک خود که از معماری باز و طراحی ماژولار برای ارتقاء‌های مادام‌العمر و پشتیبانی ساده برخوردار است، توانسته این فرمول را تغییر دهد. جنگنده تهاجمی مشترک (JSF) دارای نرم‌افزار و سخت‌افزارهایی است که به‌راحتی قابل ارتقاء هستند و به این ترتیب می‌توان به سرعت اصلاحات و بروزرسانی‌ها را روی ناوگان جهانی آن اعمال کرد. این‌ها بخش‌های کلیدی هستند که باعث افزایش هزینه‌های F-22 و بمب‌افکن بزرگتر همتای آن، B-2 Spirit ساخت شرکت نورثروپ گرومن، شده‌اند.

قیمت‌ جنگنده اف-۳۵ بسته به مدل و جزئیات قرارداد متفاوت است، همانطور که در تحلیل Defense Express آمده، با این حال رقم ۸۲ میلیون دلار متوسط هزینه خرید یکی از سه مدل این جنگنده عنوان می‌شود. F-35A ساده‌ترین مدل این جنگنده است، در حالی که F-35B به دلیل فن بالابر مرکزی آن که امکان برخاست و فرود عمودی را فراهم می‌کند، پیچیده‌ترین مدل به شمار می‌رود. مدل ناونشین F-35C در میانه این دو قرار دارد، زیرا دارای ابزار بزرگتری برای فرود و بال‌های بازتری نسبت به F-35A است.

مقایسه قیمتی خوب دیگری را می‌توان در مورد جنگنده نسل چهارم داسو رافال که عمدتاً در نیروی هوایی و دریایی فرانسه خدمت می‌کند، پیدا کرد که طبق تخمین‌های Defense Express، هر فروند آن ۱۳۱ میلیون دلار قیمت دارد. همچنین جنگنده نسل چهار پلاس یوروفایتر تایفون را باید نام برد که طبق گزارش‌های Defense Media، قیمت هر فروند آن حدود ۱۱۷ میلیون دلار است. این بدان معنی است که F-35 که قابلیت‌های بیشتری نسبت به این دو دارد، ۴۰-۳۰ درصد ارزان‌تر از این جنگنده‌های نسل قبلی است که همچنان در حال تولید هستند.

باشگاه طرفداران فَت اِیمی

یکی از عوامل اصلی در هزینه‌های پایینی که در برنامه عظیم F-35 سرمایه‌گذاری شده، مشارکت چندملیتی و همکاری بین شاخه‌های نظامی مختلف است. شرکای اولیه در پروژه جنگنده تهاجمی مشترک (JSF) شامل ایالات متحده، بریتانیا، ایتالیا، هلند، کانادا، دانمارک، نروژ، ترکیه و استرالیا بود. از آن زمان، کشورهای بیشتری به این پروژه پیوسته‌اند که به کاهش قیمت متوسط آن کمک کرده و خط مونتاژ و زنجیره تأمین را در ظرفیت نرمال خود نگه داشته است.

اگر با F-35 آشنا باشید، ممکن است لقب دوست‌داشتنی آن را شنیده باشید: فَت اِیمی (Fat Amy). این نام مستعار از بدنه گرد آن نشأت می‌گیرد که موتور توربوفن بسیار قدرتمند F135 ساخت پرت اند ویتنی و محفظه سلاح داخلی آن را در خود جای داده است. این نام غیررسمی که کمی مسخره‌آمیز به نظر می‌رسد، همانند ظاهر هواپیما، با بسیاری از سنت‌های نظامی تطابق دارد، اما این جنگنده با استقبال گرم تمامی نیروی هوایی ۲۰ کشور مختلفی که F-35 را سفارش داده‌اند، روبرو شده است.

ناوگان جهانی این جنگنده توسط یک زنجیره تولید و پشتیبانی بین‌المللی نیز حمایت می‌شود. تولیدکنندگان مختلفی که در این پروژه مشارکت دارند، در کشورهای مختلف مشارکت‌کننده پخش شده‌اند، اگر چه خط تولید اصلی در فورت وورث قرار دارد، اما خطوط نهایی دیگری نیز در کامری، ایتالیا و ناگویا، ژاپن وجود دارند. افزایش تعداد مشتریان به تقویت این شبکه جهانی کمک می‌کند، در حالی که روز به روز جنگنده‌های بیشتری از خط تولید خارج می‌شوند.

۴۲,۰۰۰ ساعت کار برای رسیدن به کمال

زمان تخمینی که برای تکمیل یک فروند F-35 از روز اول در خط مونتاژ تا اولین پرواز نیاز است، حدود ۴۲,۰۰۰ ساعت کاری یا تقریباً پنج سال برآورد شده است. لاکهید مارتین تأثیر اقتصادی کلی برنامه JSF را به ۷۲ میلیارد دلار در سال برآورد کرده است. این مبلغ تقریباً ۳۰۰,۰۰۰ شغل را پشتیبانی می‌کند که بیشتر آنها در ایالات متحده مستقر هستند.

تعداد تأمین‌کنندگان قطعات این جنگنده در سراسر جهان شامل ۱,۶۵۰ تأمین‌کننده مختلف را شامل می‌شود. پیمانکار اصلی پروژه به طور قطع لاکهید مارتین است، اما BAE Systems و نورثروپ گرومن نیز بخش‌هایی از بدنه جنگنده را می‌سازند، در حالی که Raytheon/RTX تولید رادار و سلاح‌ها را بر عهده دارد. شرکت لئوناردو از ایتالیا شیشه کابین خلبان و همچنین سیستم‌های الکترونیکی و حسگرها را تولید می‌کند. لاکهید مارتین همچنین ادعا می‌کند که ۱,۹۰۰ تأمین‌کننده فناوری تحت پوشش برنامه F-35 قرار دارند که ۱,۰۰۰ واحد از آن‌ها شرکت‌های کوچک هستند.

یک جنبه ارزشی مهم اجتماعی و اقتصادی از مقیاس برنامه F-35، رشد مهارت‌ها برای کارگران آمریکایی و کشورهای هم‌پیمان است که در زنجیره تأمین آن مشارکت دارند. توسعه نیروی کار ماهر در زمینه‌هایی مانند هوش مصنوعی، توسعه نرم‌افزار و امنیت سایبری برای اقتصاد آینده ایالات متحده بسیار حیاتی است.

راه‌اندازی دوباره Skunk Works

مجموعه کامل توسعه و تولید جنگنده تهاجمی مشترک به گران‌ترین پروژه دفاعی تاریخ ایالات متحده تبدیل شده و حتی از پروژه ساخت بمب اتمی و بمب‌افکن B-29 Superfortress ساخت بوئینگ در جنگ جهانی دوم هم پیشی گرفته است. F-35 محصول بخش Skunk Works از شرکت لاکهید مارتین بوده که تحت رهبری کلی جانسون، برخی از نمادین‌ترین و انقلابی‌ترین طراحی‌ها، نه تنها در تاریخ آمریکا، بلکه در تاریخ مهندسی هوافضا را توسعه داده است.

با شروع کار از P-38 Lightning، که نام رسمی F-35 از آن گرفته شده، جانسون یکی از موفق‌ترین جنگنده‌های جنگ جهانی دوم و همچنین جنگنده‌های دو موتوره با دو بال و پروانه‌ای با بیشترین تولید انبوه تاریخ را طراحی کرد که تعداد تولیدی آن به ۱۰,۰۳۸ فروند رسید. این تیم مهندسی افسانه‌ای بعداً یکی از اولین جت‌های جنگنده در دوران پس از جنگ، P-80 Shooting Star را ساخت و سپس اولین جنگنده‌های فوق‌صوت، F-104 Starfighter را طراحی کرد. اسکَنک ورکس همچنین در دهه ۱۹۵۰ هواپیمای U-2 Dragon Lady را ساخت که هنوز هم در حال پرواز برای شناسایی در بالاترین نقطه جو است.

این بخش از لاکهید مارتین در دهه ۱۹۶۰، SR-71 Blackbird شگفت‌انگیز را ساخت که با سرعت ۳.۲ ماخ در ارتفاع ۱۰۰,۰۰۰ فوتی پرواز می‌کرد و هنوز هم یکی از سریع‌ترین هواپیماهای سرنشین‌دار تاریخ است. در دهه ۱۹۹۰، F-117 Nighthawk معرفی شد که جهان را با جنگنده‌های پنهانکار آشنا کرد. البته F-22 همچنان یکی از دستاوردهای بزرگ فناوری در این مجموعه درخشان است، اما F-35 جانشینی شایسته‌ای برای این میراث شگفت‌انگیز محسوب می‌شود.

F-35 ترکیبی از فناوری‌های پیشرفته است که هنوز توسط رقبایی مانند Su-57 Felon روسیه یا J-20 Mighty Dragon چین قابل به چالش کشیدن نیست، و همچنین ارزش تولید انبوهی که به ریشه‌های بنیان‌گذار اسکَنک ورکس و اولین طراحی بزرگ او باز می‌گردد. لاکهید مارتین به عنوان یک شرکت به یک غول صنعتی در صنعت دفاعی تبدیل شده است، اما برنامه‌هایی که هویت آن را شکل داده‌اند، با فاصله‌ای زیاد بهترین ساخته‌های این خانه مهندسی مشهور هستند که بالاترین ایده‌آل‌های نبوغ مهندسی را در خود دارند.

ساخته شده برای دوام

یکی از جنبه‌های حیاتی طراحی جنگنده تهاجمی مشترک که قرار است یک بهبود طراحی نسلی نسبت به اولین جنگنده‌های پنهانکار باشد، دوام، سهولت تعمیر و نگهداری و کم‌هزینه بودن مواد سازنده و سیستم‌های آن است. F-22 و B-2 هر دو از هزینه‌های تعمیرات بالای قابل توجه و دوره‌های ارتقای بسیار گران‌قیمت رنج برده‌اند تا در برابر تغییرات فناوری‌های دفاعی کارآمد باقی بمانند. ماده جاذب رادار (RAM) که بر روی بدنه جنگنده‌های نسل قبلی رنگ‌آمیزی می‌شد، یکی از مشکلات عمده‌ای بود که F-35 قرار است با نیاز به تعمیر و نگهداری کمتر و هزینه و زمان کمتری برای هر بار رفتن به انبار حل کند.

امروز، F-22 همچنان در صدر جنگنده‌های برتری هوایی قرار دارد، B-2 هنوز تنها بمب‌افکن پنهانکار فعال در جهان بوده و حتی F-117 پس از بازنشستگی برای کمک به آزمایش‌ها و آموزش‌ها دوباره فعال شده است. این طراحی‌های پیشگامانه به لطف مهندسی فوق‌العاده‌ای که دارند، از آزمون زمان سربلند بیرون آمده‌اند، اگرچه قیمت بالای آن‌ها از بودجه کلی دفاعی ایالات متحده کاسته است. هزینه‌های عملیاتی پایین‌تر F-35 کمک می‌کند تا ناوگان این جنگنده در سطح بالایی از آمادگی باقی بماند و منابع بیشتری برای برنامه‌های دیگر آزاد شود.

آخرین نسخه به‌روزرسانی فناوری این جنگنده، TR-3، در پیاده‌سازی با تاخیر همراه بوده، اما قرار است به همراه ۷۵ ارتقاء در بروزرسانی مدرن‌سازی بلوک ۴ که لاکهید مارتین قرار است برای تمام سه مدل F-35 در ماه‌های آینده منتشر کند، همراه شود. Lightning II با هر ویژگی جدید و ارتقاء عملکرد، استانداردهای قدرت هوایی را بالاتر از پیش خواهد برد.

نگه داشتن قیمت در سطحی پایین، ایالات متحده و متحدانش را قادر می‌سازد تا سپری بی‌رقیب از دفاع هوایی را به میدان بیاورند. اشتراک یک فریم هوایی مشترک در سراسر شاخه‌ها و با کشورهای دیگر کمک می‌کند تا از هر کشور در ناوگان جهانی محافظت شود. دفاع مشترک با هزینه‌ای مقرون به صرفه، قدرت استراتژیک F-35 است که رقبایی مانند روسیه را محتاط و دور نگه داشته و قدرت هژمون‌هایی مانند چین را از طریق قدرت هوایی برتر و دفاع یکپارچه، تحت کنترل باقی می‌گذارد.