چرا موتورسیکلتهای دودزا از خیابانهای تهران جمع نمیشوند؟
پشت پرده تداوم تردد میلیونها موتورسیکلت فرسوده در تهران
سهم موتورسیکلتها از آلودگی هوای تهران حدود ۲۱ درصد اعلام شده و ۹۰ درصد موتورسیکلتهای استان فرسودهاند. پشت این آمار اما میلیونها وسیلهای قرار دارد که برای صاحبانشان ابزار کار و منبع درآمدند.
فرارو- شاخص کیفیت هوای تهران روی عدد ۱۴۸ قرار گرفته و محدودیتهای ترافیکی از در خانه اجرا میشود اما علیرضا باید سر کار برود. او خدا را شکر میکند که دستکم پلاک موتورسیکلت مشمول طرح زوج و فرد نیست. روز کاری علیرضا از ساعت هفت یا هشت صبح در پلتفرم اینترنتی شروع میشود، حوالی ظهر پیک موتوری رستوران محلشان است و بیشتر روزها دوباره تا آخر شب سفارشهای اینترنتی جابهجا میکند. به گفته خودش، گاهی تا ساعت یک بامداد پشت موتور نشسته ولی درآمدش بهسختی کفاف زندگی را میدهد.
به گزارش فرارو، موتور علیرضا سال ۱۳۸۹ ساخته شده. یک سیجی ۱۲۵ ایرانی که هنوز راه میرود اما هزینه تعمیر و استهلاکش هر ماه بخشی از درآمد او را میبلعد. خرید موتورسیکلت جدید هم فعلا برایش شبیه آرزوست تا یک تصمیم اقتصادی؛ در این وضعیت، موتور فرسوده علیرضا، یکی از متهمان آلودگی هوای تهران است که دودش ریه پایتخت را به خسخس انداخته و صدای اگزوزش آرامش شهر را ربوده. این وسیله قدیمی اما هنوز تنها ابزار درآمدزایی اوست.
هزینه کار با موتورسیکلت؛ از بنزین تا تعمیرات
تهران فقط با چند هزار موتورسیکلت فرسوده طرف نیست. مسئولان شهری از فعالیت حدود سهونیم میلیون موتورسیکلت در استان تهران خبر دادهاند که نزدیک به ۹۰ درصدشان فرسوده است. سهم موتورسیکلتها از آلودگی منتسب به منابع متحرک نیز حدود ۲۱ درصد اعلام شده (البته این آمار را نباید با سهم آنها از کل آلودگی هوای شهر اشتباه گرفت).
سن فرسودگی موتورسیکلتها هم متفاوت است. موتورسیکلتهای کاربراتوری، انژکتوری و برقی ضوابط یکسانی ندارند. معاینه فنی نیز اگرچه روی کاغذ برای موتورسیکلتها الزامی است ولی در عمل هیچ اجباری در کار نیست. به این ترتیب، تهران با ناوگانی مواجه است که بخش عمدهاش نیازمند نوسازی است ولی صاحبان بسیاری از این موتورها نه توان خرید وسیله جدید را دارند و نه میتوانند بهراحتی از ابزار کارشان دست بکشند.
برای فهمیدن اینکه چرا موتورسیکلتهای فرسوده همچنان در خیابانها تردد میکنند، کافیست نگاهی به دخلوخرج افرادی داشته باشیم که با همین وسایل امرار معاش میکنند. درآمد یک پیک موتوری در نگاه اول شاید وسوسهکننده به نظر برسد ولی این رقم را باید کنار هزینه بنزین، تعمیرات، قطعات مصرفی و استهلاک گذاشت، به ویژه اگر وسیله فرسوده و سنی از آن گذشته باشد.
داوود محمدی، رئیس اتحادیه حملونقل بار سبک شهری و پیک موتوری تهران، تعداد پیکهای فعال در دفاتر تحت پوشش اتحادیه را حدود چهار تا پنج هزار نفر اعلام کرده و به گفته او، درآمد روزانه یک پیک موتوری بهطور متوسط حدود یک میلیون تومان است. این رقم در صورت ۲۶ روز کار در ماه، معادل ۲۶ میلیون تومان درآمد ناخالص خواهد بود.
البته این عدد را نمیتوان به همه پیکها تعمیم داد، چراکه تعداد سفارشها، ساعات کار و نوع فعالیت هر فرد ممکن است بیشتر یا کمتر باشد. مثلا فرید از درآمد ماهانه 45 میلیون تومان هم صحبت کرده است ولی با 18 ساعت کار مداوم. یک پیک دیگر هم از درآمد حدود 52 میلیونی در ماه صحبت کرده که همچنان کفاف زندگی فرزندانش را نمیدهد.
برای تصور بهتر وضعیت مالی یک پیک موتوری میتوان حسابی سرانگشتی انجام داد. اگر موتورسوار روزانه حدود ۱۰۰ کیلومتر مسیر طی کند، در ماه ۲۶ روز کاری، ۲۶۰۰ کیلومتر حرکت کرده است. مصرف سوخت موتورسیکلت نیز به مدل، وضعیت فنی و میزان فرسودگیاش بستگی دارد. مثلا موتورسیکلتهای قدیمی که سالها در خیابان کار کردهاند، ممکن است به دلیل فرسودگی قطعات، تنظیم نبودن کاربراتور یا افت سلامت موتور، بنزین بیشتری نسبت به مصرف استاندارد خود بسوزانند. پس در این محاسبه، مصرف فرضی سه لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر را برای یک موتورسیکلت فرسوده در نظر میگیریم. با این فرض، مصرف ماهانه به حدود ۷۸ لیتر میرسد.
اگر موتورسوار سهمیه پایه ۲۵ لیتری و سهمیه دوم ۲۰ لیتری را دریافت کند، ۳۳ لیتر باقیمانده باید با نرخ سوم بنزین محاسبه شود. با فرض نرخهای ۱۵۰۰، ۳۰۰۰ و ۱۰ هزار تومانی، هزینه سوخت ماهانه او ۴۲۷ هزار و ۵۰۰ تومان خواهد بود. البته این رقم یک برآورد فرضی است و مصرف واقعی به شرایط فنی موتور، ترافیک، وزن بار و شیوه رانندگی بستگی دارد.
علاوه بر این، تعویض روغن و سرویس دورهای، تعویض لاستیک، زنجیر و لنت، خرابی قطعات و تعمیرات پیشبینینشده هم از درآمدش کم میکند. هزینه تعمیر موتورسیکلت هم بسته به نوع خرابی متفاوت است. هرچند نمیتوان فرض کرد همه موتورسواران هر ماه با چنین هزینههایی روبهرو هستند.
مشکل برای بعضی موتورسواران از این مرحله هم فراتر میرود. محسن، یکی دیگر از موتورسواران شاغل در تهران، یک پالس مدل ۱۳۹۰ دارد. کارت سوخت موتور او گم شده و در شرایط فعلی برای دریافت کارت جدید با مشکل روبهروست. او همچنان با همان موتورسیکلت کاربرات فرسوده کار میکند و هزینه بنزین و تعمیرات را میپردازد، چون فعلا امکان خرید وسیله دیگری ندارد. مدارک موتور محسن قدیمی است و مسیر دریافت کارت المثنی را پیچیدهتر کرده است.
حمیدرضا، پیک موتوری دیگری در تهران به فرارو میگوید تقریبا یک روز در میان به پمپ بنزین میرود و هر بار 8 تا ۱۰ لیتر بنزین میزند. برای او هم سهمیه عادی بهتنهایی پاسخگوی نیاز کاریاش نیست. حمیدرضا علاوه بر سهمیه 25 لیتری، ناچار است بنزین بیشتری بخرد و در برخی مواقع حتی تهیه بنزین با نرخ آزاد هم برایش آسان نیست. این روزها که دسترسی به کارتهای اضطراری جایگاهها محدود شده و شیوه عرضه سوخت هم برای مصرف آزاد تغییر کرده، چنین مشکلی برای موتورسوارانی که کارت شخصی ندارند جدیتر هم شده است.
البته مثل تاکسیها که سهمیه سوخت دارند، برای موتورسیکلتها هم سهمیه در نظر گرفته شده ولی فقط برای گروهی خاص؛ فقط موتورسواران فعال در پلتفرمهای آنلاین، اعتبار سوخت دریافت میکنند، آن هم طبق پیمایش پلتفرم. پیک رستوران، فروشگاه یا داروخانه اما در این سازوکار جایی ندارند. مثل حمیدرضا که روزانه دهها کیلومتر برای رساندن سفارشها طی میکند ولی چون فعالیتش در یک پلتفرم ثبت نمیشود، اعتبار ویژهای هم برای سوخت دریافت نمیکند.
رئیس اتحادیه پیکهای موتوری تهران از نبود سهمیه اضافه برای پیکهای تحت پوشش دفاتر سنتی گلایه کرده و او هم تاکید کرده سهمیه ۲۵ لیتری برای فعالیت روزانه پیکها کافی نیست و ظرف چند روز تمام میشود. او همچنین افزایش هزینه بنزین، لاستیک، بیمه و تعمیرات را از مشکلات این صنف میداند. هزینههایی که به گفته خودِ رئیس اتحادیه هم با افزایش متناسب نرخ خدمات همگام نشدهاند.
وام نوسازی موتورسیکلت؛ راهحل یا قسطی سنگین برای پیکها؟
نوسازی موتورسیکلتهای فرسوده در شرایط اقتصادی فعلی تصمیم سادهای نیست. صاحب موتور باید وسیله قدیمی را کنار بگذارد، هزینه خرید موتور جدید را تامین کند و در صورت استفاده از تسهیلات بانکی، هر ماه قسط بپردازد. حتی گواهی اسقاط هم بهتنهایی مشکل مالی را حل نمیکند.
ارزش دو گواهی اسقاط موتورسیکلت بنزینی در مجموع ۷۲ میلیون تومان و ارزش لاشه نیز 6 میلیون تومان است. در کنار آن، تسهیلاتی هم به مبلغ ۴۰۰ میلیون تومانی برای موتورسیکلت بنزینی و ۵۰۰ میلیون تومان برای موتورسیکلت برقی در نظر گرفته شده است.
مشکل اما اینجاست که تسهیلات ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیونی ویژه موتورسیکلتهای فرسوده فعال در پلتفرمهای اینترنتی کار است. پس پیک رستوران یا فروشگاهی از دایره شمول طرح خارج میشود و صرف شاغل بودن با موتور، خودبهخود مشمول تسهیلات نخواهد بود.
حتی برای کسانی که شرایط استفاده از این وام را دارند، بازپرداخت ماهانه اقساط مسئله کمرنگی نیست. با فرض تسهیلات ۴۰۰ میلیون تومانی، نرخ سود سالانه ۱۰ درصد و دوره بازپرداخت ۳۶ ماهه، فرد ماهیانه با مبلغ ۱۲ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان مواجه خواهد بود. یعنی آن پیک موتوری که درآمد ناخالص ماهانهاش ۲۶ میلیون تومان است، باید تقریبا نیمی از درآمدش را صرف بازپرداخت وام کند، آن هم پیش از کسر هزینههای کاری و زندگی.
سینا یکی از شاغلان پلتفرمهای اینترنتی است و در گروه مشمولان طرح قرار میگیرد. با این حال، او هم پرداخت اقساط چنین وامی را سنگین میداند. او به فرارو میگوید: «برای یکی مثل من که درآمدش به تعداد سفارشهای روزانه وابسته است و هر روز هم هزینههای زندگیاش بالاتر میرود، نه منطقی است که وسیله کارم را بفروشم و نه منطقی است که نزدیک به ۱۳ میلیون تومان قسط پرداخت کنم.» او ادامه میدهد: «همین حالا هم زندگی پرریسکی دارم. من حتی اگر چند روز به دلیل بیماری، خرابی موتور یا کاهش سفارشها نتوانم کار کنم، لنگ همان درآمد روزانه میمانم.»
نگاهی به هزینههای زندگی در تهران نیز نشان میدهد پرداخت چنین قسطی تا چه اندازه میتواند برای یک پیک موتوری دشوار باشد. طبق برآوردها، هزینه حداقلی زندگی یک خانوار کارگری سه نفره در پایان تیرماه ۱۴۰۵ به حدود ۹۰ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان رسیده. این رقم در حالی تخمین زده شده که مجموع دریافتی یک کارگر متاهل با یک فرزند و یک سال سابقه با مزایا، حدود ۲۴ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان است. یعنی دستمزد او تنها ۲۷.۵۸ درصد هزینههای حداقلی خانوار را پوشش میدهد و برای حدود هشت روز زندگی کافیست.
البته این رقم را نمیتوان مستقیما با درآمد یک پیک موتوری مقایسه کرد ولی میشود تصویری از فشار هزینههای ضروری در اقتصاد امروز را متوجه شد. از طرف دیگر، مسکن بهتنهایی بخش بزرگی از درآمد تهرانیها را میبلعد. متوسط ودیعه مسکن در اردیبهشت 1405 در پایتخت حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان و متوسط اجاره ماهانه تقریبا ۱۹ میلیون تومان برای واحدی با متراژ ۸۹ مترمربع بوده است.
حالا اگر به وضعیت پیکهای موتوری برگردیم، قسط ماهانه ۱۲ میلیون و ۹۰۰ هزار تومانی وام نوسازی تقریبا نیمی از درآمد ناخالص ماهانه ۲۶ میلیون تومانی را از بین میبرد، آن هم پیش از کسر هزینه بنزین، تعمیرات، قطعات مصرفی و مخارج زندگی.
اینجاست که حتی تسهیلات نوسازی، بهجای آنکه راهی آسان برای کنار گذاشتن موتورسیکلت فرسوده باشد، میتواند به مانع تازهای برای صاحبان این وسایل تبدیل شود.