محسن پاک‌آیین:
وضعیت نه جنگ نه صلح، تا کجا ادامه دارد؟
سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان معتقد است وقتی جنگ فراگیری وجود ندارد، اما صلحی هم برقرار نشده است، می‌توان از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» صحبت کرد. البته این وضعیت به معنای پایان اقدامات جنگی نیست.
محسن پاک‌آیین، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان، معتقد است آمریکا پس از ناکامی در جنگ با ایران، ترجیح می‌دهد وضعیت «نه جنگ، نه صلح» را حفظ کند؛ وضعیتی که به گفته او، اگرچه مطلوب ایران نیست، اما احتمال بازگشت به جنگ فراگیر را کاهش داده است. او ضمن دفاع از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، تأکید می‌کند بند مربوط به تنگه هرمز می‌توانست دقیق‌تر نوشته شود و معتقد است مدیریت این گذرگاه راهبردی همچنان یکی از مهم‌ترین اهرم‌های ایران باقی خواهد ماند.
به گزارش شرق، عبارت «نه جنگ، نه صلح» در سال‌های گذشته بارها برای توصیف وضعیت روابط ایران و آمریکا به کار رفته است؛ اما در ماه‌های اخیر، این مفهوم بیش از گذشته با زندگی روزمره ایرانیان گره خورده است. شرایطی که نه نشانه روشنی از پایان تنش‌ها در آن دیده می‌شود و نه می‌توان احتمال بازگشت درگیری نظامی را به‌طور کامل کنار گذاشت. تداوم محاصره دریایی، فشارهای اقتصادی و بلاتکلیفی در مسیر مذاکرات، این پرسش را مطرح کرده است که ایران تا چه زمانی می‌تواند هزینه‌های این وضعیت را تحمل کند و آیا راهی برای خروج از بن‌بست فعلی وجود دارد؟
محسن پاک‌آیین، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان معتقد است آمریکا پس از تحمل خسارت‌ها و ناکامی در دستیابی به اهداف خود در جنگ، به این نتیجه رسیده که ادامه درگیری فراگیر به نفعش نیست. به همین دلیل، واشینگتن ترجیح داده است نه تفاهمات با ایران را به‌طور کامل اجرا کند و نه وارد جنگی گسترده‌تر شود.
او البته تأکید می‌کند که شرایط فعلی را نمی‌توان صلح دانست؛ چراکه محاصره دریایی، محدودیت‌های هوایی و حملات پراکنده همچنان ادامه دارد. از نگاه این دیپلمات پیشین، ایران باید با کاهش آثار اقتصادی و اجتماعی این وضعیت، طرف مقابل را به این نتیجه برساند که استمرار بلاتکلیفی نیز برای آمریکا هزینه‌زاست.
پاک‌آیین در بخش دیگری از این گفت‌وگو، مذاکره مستقیم با آمریکا را تا زمان پذیرش شروط هفت‌گانه ایران منتفی می‌داند، اما تأکید می‌کند مسیر دیپلماسی از طریق میانجی‌ها همچنان باز است. او همچنین ضمن دفاع از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، معتقد است ابهام در بند پنجم این توافق درباره تنگه هرمز، زمینه تفسیرهای متفاوت آمریکا را فراهم کرده است.
چرا آمریکا وضعیت «نه جنگ، نه صلح» را ترجیح می‌دهد؟
پاک‌آیین درباره شرایط فعلی روابط ایران و آمریکا گفت: وقتی جنگ فراگیری وجود ندارد، اما صلحی هم برقرار نشده است، می‌توان از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» صحبت کرد. البته این وضعیت به معنای پایان اقدامات جنگی نیست. وقتی محاصره دریایی برقرار است، محدودیت‌های هوایی اعمال می‌شود و حملات پراکنده ادامه دارد، عملاً همچنان با شرایط جنگی مواجه هستیم.
او با اشاره به هزینه‌های نظامی آمریکا در جنگ اخیر افزود: به اعتقاد من، آمریکایی‌ها پس از ناکامی در جنگ و تحمل خسارت‌ها و تلفات سنگین، به این جمع‌بندی رسیدند که ادامه جنگ فراگیر به نفعشان نیست. به همین دلیل ترجیح دادند نه تفاهم‌نامه با ایران را اجرا کنند و نه جنگ را به شکل گذشته ادامه دهند.
این دیپلمات پیشین با اشاره به تلاش آمریکا برای مدیریت مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز ادامه داد: آمریکایی‌ها تلاش کردند با هدایت کشتی‌ها از بخش جنوبی تنگه هرمز، اعلام مین‌روبی و ارائه تضمین‌های بیمه‌ای، مسیر کشتیرانی را باز نگه دارند، اما به نظر من در تحقق اهداف خود موفق نبودند.
پاک‌آیین تأکید کرد وضعیت فعلی برای ایران مطلوب نیست و بلاتکلیفی ناشی از آن باید پایان یابد. به گفته او، راهبرد کشور باید بر خنثی‌سازی آثار منفی این شرایط متمرکز باشد و به‌گونه‌ای عمل شود که آمریکا به این نتیجه برسد استمرار وضعیت کنونی نیز منافعش را تأمین نمی‌کند و ناچار به پایان دادن محاصره دریایی و حضور نظامی خود در منطقه شود.
مدیریت تنگه هرمز چگونه می‌تواند به پایان وضعیت جنگی کمک کند؟
سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان درباره نقش تنگه هرمز در تحولات اخیر گفت: منظور من از خروج آمریکا، پایان محاصره دریایی و اقدامات نظامی این کشور در منطقه است. اکنون ایران به دلیل اقدامات آمریکا، تنگه هرمز را به‌صورت هوشمندانه مدیریت می‌کند و عبور کشتی‌ها باید با هماهنگی ایران انجام شود.
او افزود: اگر محاصره پایان یابد، ایران و عمان می‌توانند بر اساس مذاکرات انجام‌شده، رژیم حقوقی جدیدی برای تردد در تنگه تعیین کنند. در چنین شرایطی یکی از مهم‌ترین عوامل استمرار وضعیت جنگی از میان خواهد رفت.
پاک‌آیین همچنین با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران معتقد است محاصره زمینی کشور به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. او گفت: جمهوری اسلامی ایران با داشتن ۱۵ همسایه، کشوری نیست که بتوان آن را به‌آسانی محاصره کرد. بستن مرزهای زمینی اقدامی بدون هزینه نیست و اگر کشوری مرز خود را با ایران ببندد، ایران نیز می‌تواند اقدام متقابل انجام دهد.
به گفته او، بسیاری از کشورهای همسایه به مسیرهای ترانزیتی ایران نیاز دارند و برخی از آنها نیز محصور در خشکی هستند. ایران علاوه بر مرزهای زمینی، از مسیرهای ارتباطی متنوعی مانند دریای خزر و مسیر روسیه و همچنین ارتباط با دریای سیاه از طریق جمهوری آذربایجان و گرجستان برخوردار است.
این دیپلمات پیشین با اشاره به موضع برخی مقام‌های عراقی درباره پیامدهای بستن مرزهای مشترک با ایران تأکید کرد: محاصره زمینی فراگیر نه برای آمریکا امکان‌پذیر است و نه همسایگان ایران انگیزه کافی برای مشارکت در چنین اقدامی دارند.
پاک‌آیین: آینده ایران را تیره‌وتار نمی‌بینم
پاک‌آیین در ارزیابی شرایط داخلی کشور و پیامدهای اقتصادی وضعیت کنونی گفت: من آینده را تیره‌وتار نمی‌بینم. مردم در این مدت تاب‌آوری خود را نشان داده‌اند و بیش از ۲۵۰ شب است که در میدان‌ها حضور دارند و اتحاد خود را به نمایش می‌گذارند.
او با اشاره به مشکلات معیشتی افزود: با وجود دشواری‌های اقتصادی، شاهد غارت گسترده فروشگاه‌ها یا فروپاشی نظم اجتماعی نبوده‌ایم. کالا در فروشگاه‌ها وجود دارد، هرچند گرانی و مشکلات معیشتی را نمی‌توان انکار کرد. دولت نیز تلاش می‌کند شرایط اقتصادی را مدیریت کند و به‌ویژه از اقشار متوسط و کم‌درآمد حمایت داشته باشد.
به اعتقاد این دیپلمات پیشین، هماهنگی میان قوا، نیروهای مسلح و دستگاه‌های اجرایی نیز ظرفیت مهمی برای عبور از شرایط فعلی است.
جنگ ایران چه تأثیری بر آینده سیاسی ترامپ خواهد داشت؟
پاک‌آیین با اشاره به پیامدهای سیاسی و اقتصادی جنگ برای دولت آمریکا گفت: به اعتقاد من، جنگ با ایران و هزینه‌های سنگین آن عامل اصلی شکست جمهوری‌خواهان بوده است. حتی معتقدم اگر این جنگ اتفاق نمی‌افتاد، جمهوری‌خواهان می‌توانستند در انتخابات پیروز شوند.
او ادامه داد: ترامپ در تبلیغات انتخاباتی تصویری صلح‌طلب از خود ارائه کرده بود، اما با ورود به جنگ، آن تصویر را از بین برد. برخی افزایش قیمت مواد غذایی، بنزین و هزینه‌های زندگی را از دلایل شکست جمهوری‌خواهان می‌دانند، اما من معتقدم بخش مهمی از این مشکلات نیز به جنگ ایران مربوط است.
سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان پیش‌بینی کرد دو سال آینده برای ترامپ دشوارتر باشد و گفت: دموکرات‌ها احتمالاً درباره هزینه‌های جنگ ایران، نحوه تأمین بودجه، خسارت پایگاه‌های نظامی و مبالغ پرداخت‌شده برای حمایت از کشتی‌ها و ملوانان تحقیق خواهند کرد. این موضوع می‌تواند بر تصویب بودجه‌های جدید، به‌ویژه بودجه نظامی، تأثیر بگذارد.
او تأکید کرد دموکرات‌ها از پیامدهای جنگ برای تضعیف ترامپ و پیروزی در انتخابات ۲۰۲۸ استفاده خواهند کرد؛ البته نه به دلیل علاقه به ایران، بلکه برای پیشبرد اهداف حزبی خود.
پاک‌آیین در عین حال با تأکید بر اینکه تفاوت اساسی میان دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان از منظر منافع ایران وجود ندارد، افزود: جامعه آمریکا نیز با هزینه‌های جنگ مواجه شده است. آمریکایی‌ها بیشتر جنگ‌های خود را خارج از سرزمینشان تجربه کرده‌اند، اما اکنون خانواده‌هایی که فرزندانشان را از دست داده‌اند و مالیات‌دهندگانی که هزینه جنگ را پرداخت می‌کنند، نسبت به ادامه این سیاست‌ها حساس‌تر شده‌اند.
مذاکره مستقیم با آمریکا تا زمان پذیرش شروط ایران منتفی است
این دیپلمات پیشین درباره چشم‌انداز مذاکرات ایران و آمریکا گفت: جمهوری اسلامی ایران هیچ‌گاه مسیر دیپلماسی را مسدود نکرده است. ما چهار دور مذاکره انجام دادیم، اما نتیجه آن جنگ بود. طبیعی است که این تجربه بر ارزیابی ما از مذاکره مستقیم با آمریکا تأثیر بگذارد.
او افزود: ایران اکنون هفت شرط را به‌عنوان تضمین اجرای تفاهمات احتمالی ارائه کرده است. اگر آمریکایی‌ها این شروط را بپذیرند، امکان ورود به مراحل بعدی گفت‌وگو وجود خواهد داشت؛ اما تا زمانی که این اتفاق نیفتد، من مذاکره مستقیم با آمریکا را منتفی می‌دانم.
پاک‌آیین در عین حال تأکید کرد ارتباط با میانجی‌ها همچنان برقرار است و آنها می‌توانند برای گفت‌وگو با مقام‌های ایرانی به تهران سفر کنند یا در خارج از کشور رایزنی داشته باشند. بنابراین، به گفته او، مسیر دیپلماسی بسته نیست، اما مذاکره مستقیم با واشینگتن شرایط مشخصی دارد.
او همچنین درباره احتمال بازگشت آمریکا به جنگ گفت: اگر ترامپ و جمهوری‌خواهان بخواهند موقعیت سیاسی خود را حفظ کنند و در انتخابات ۲۰۲۸ موفق شوند، نباید دوباره وارد جنگ با ایران شوند؛ زیرا چنین اقدامی می‌تواند هزینه‌های بسیار سنگین‌تری برای آنها ایجاد کند.
پاک‌آیین با اشاره به افزایش توان و آمادگی ایران تصریح کرد: امروز شرایط پاسخ‌گویی ایران نسبت به گذشته متفاوت است. به همین دلیل، احتمال جنگ فراگیر را ضعیف می‌دانم و تصور می‌کنم وضعیت نه جنگ، نه صلح ادامه خواهد یافت. در چنین شرایطی وظیفه مسئولان، به‌ویژه نهادهای اقتصادی، کاهش آثار منفی این وضعیت بر زندگی مردم است.
چین و روسیه تا چه اندازه می‌توانند در حل بحران نقش داشته باشند؟
پاک‌آیین در ارزیابی نقش قدرت‌های شرقی در تحولات منطقه گفت: به اعتقاد من، چین و روسیه در روابط خود با ایران همراه بوده‌اند. یکی از نشانه‌های این همراهی، مواضع آنها در شورای امنیت و استفاده از حق وتو در برابر قطع‌نامه‌های مورد حمایت آمریکا علیه ایران است.
او افزود: این دو کشور نیز از پیامدهای جنگ متضرر شده‌اند و علاقه‌مندند برای پایان بحران و بازگشت ثبات به منطقه نقش‌آفرینی کنند. ایران هم از مشارکت آنها در تلاش‌های دیپلماتیک استقبال می‌کند.
این دیپلمات پیشین با اشاره به منافع مشترک ایران، چین و روسیه در مخالفت با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا گفت: چین و آمریکا دشمن یکدیگر نیستند، بلکه رقیب هستند. چین بر اساس منافع ملی خود سیاست‌گذاری می‌کند و همه کشورها نیز همین‌گونه عمل می‌کنند. ما هم درک می‌کنیم چین باید با آمریکا روابط اقتصادی داشته باشد، همان‌طور که چینی‌ها ملاحظات ایران را درک می‌کنند.
او درباره روابط ایران و اروپا نیز معتقد است سیاست‌های کشورهای اروپایی در سال‌های اخیر بیش از گذشته تابع سیاست‌های واشینگتن شده است. به گفته پاک‌آیین، اروپا در گذشته شریک اقتصادی مهمی برای ایران بود، اما تحریم‌ها و سیاست‌های خصمانه نه‌تنها به روابط دو طرف آسیب زد، بلکه منافع اقتصادی کشورهای اروپایی را نیز تحت تأثیر قرار داد.
او تأکید کرد تقویت نگاه به شرق در سیاست خارجی ایران، بیش از هر چیز نتیجه ناامیدی از رفتار غرب بوده است.
تفاهم‌نامه اسلام‌آباد اشتباه بود؟
یکی از محورهای مهم اظهارات پاک‌آیین به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و انتقادها درباره مفاد آن مربوط می‌شود. او با دفاع از اصل این توافق گفت: تفاهم‌نامه اسلام‌آباد با رأی اکثریت بالای اعضای شورای عالی امنیت ملی تصویب شد. در این شورا نمایندگان بخش‌های سیاسی، نظامی، امنیتی و اطلاعاتی حضور دارند و مصوبات آن نیز باید به تأیید مقام معظم رهبری برسد.
پاک‌آیین افزود: بنابراین، به اعتقاد من نباید اصل این تصمیم را زیر سؤال برد. البته من هم پس از بررسی متن تفاهم‌نامه معتقدم بند پنجم آن می‌توانست دقیق‌تر تنظیم شود. این بند که به وضعیت تنگه هرمز مربوط بود، بهتر بود روشن‌تر نوشته شود تا زمینه تفسیرهای متفاوت از سوی آمریکا کاهش پیدا کند.
او معتقد است آمریکا از ابهام موجود در این بند استفاده کرده و با تفسیر آن به نفع خود، اقداماتی انجام داده که به شرایط فعلی منجر شده است.
این دیپلمات پیشین در عین حال تأکید کرد: این موضوع به معنای نادرست‌بودن اصل تفاهم‌نامه نیست. اتفاقاً هفت شرطی که اکنون ایران مطرح کرده، بر مبنای همان تفاهم‌نامه تنظیم شده است. بخش مهمی از مفاد پیشین حفظ شده، اما موضوع تنگه هرمز روشن‌تر شده و تحریم‌هایی که آمریکا پس از امضای تفاهم‌نامه علیه ایران وضع کرده نیز در شروط جدید آمده است.
به گفته او، می‌توان هفت شرط فعلی را نسخه تکمیل‌شده و دقیق‌تر تفاهم‌نامه اسلام‌آباد دانست که از طریق میانجی‌ها به طرف آمریکایی ارائه شده است.
پاک‌آیین: در ساختار تصمیم‌گیری کشور دوقطبی جدی وجود ندارد
سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان در پاسخ به پرسشی درباره اختلاف دیدگاه‌ها در داخل کشور پیرامون مذاکرات و سیاست خارجی گفت: من با دوقطبی‌سازی در مسائل اساسی کشور مخالفم، زیرا می‌تواند موجب تضعیف انسجام ملی شود؛ اما معتقد نیستم امروز دوقطبی جدی در ساختار تصمیم‌گیری کشور وجود دارد.
او با اشاره به هماهنگی میان سران سه قوه، نیروهای مسلح و دستگاه‌های امنیتی افزود: نمونه این هماهنگی، تصویب تفاهم‌نامه اسلام‌آباد است که ۱۳ عضو شورای عالی امنیت ملی به آن رأی مثبت دادند.
پاک‌آیین همچنین وجود دیدگاه‌های متفاوت در جامعه را طبیعی دانست و تأکید کرد نباید هر اختلاف‌نظری را نشانه شکاف اجتماعی تلقی کرد. او درباره فعالیت‌های وزارت امور خارجه نیز گفت سفر و رایزنی بخشی از وظایف دستگاه دیپلماسی است و نباید هر سفر مقام‌های ایرانی به کشورهای منطقه را به معنای آغاز مذاکره با آمریکا دانست.
آیا میانجیگری پاکستان و قطر می‌تواند به توافق منجر شود؟
پاک‌آیین درباره تلاش کشورهای منطقه برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا گفت: ما از تلاش پاکستان، قطر و سایر کشورها استقبال می‌کنیم، اما مسئله اصلی بزرگی یا کوچکی کشور میانجی نیست؛ بلکه اراده طرف آمریکایی برای توافق اهمیت دارد.
او با اشاره به مواضع ترامپ درباره برنامه هسته‌ای ایران افزود: ترامپ همچنان بر خواسته‌هایی تأکید می‌کند که برای ایران قابل پذیرش نیست. برای مثال، ویتکاف به طرف ایرانی گفته بود ترامپ به چیزی کمتر از توقف کامل برنامه هسته‌ای ایران رضایت نمی‌دهد. طبیعی است جمهوری اسلامی ایران چنین خواسته‌ای را نمی‌پذیرد.
این دیپلمات پیشین معتقد است اگر ترامپ به این نتیجه برسد که منافع آمریکا در برقراری صلح و ثبات منطقه است، امکان توافق وجود دارد؛ اما اگر همچنان بخواهد منافع آمریکا را تابع خواسته‌های نتانیاهو قرار دهد، حتی میانجیگری کشوری بزرگ‌تر از چین نیز الزاماً نتیجه‌بخش نخواهد بود.
پاک‌آیین: کارت تنگه هرمز سوختنی نیست
در حالی که برخی تحلیل‌ها از احتمال کاهش ارزش تنگه هرمز در نتیجه توسعه مسیرهای جایگزین انتقال انرژی سخن می‌گویند، پاک‌آیین با این ارزیابی مخالف است. او دراینباره گفت: معتقدم اقدام ایران در مدیریت تنگه هرمز، اهمیت ژئوپلیتیکی این گذرگاه را بار دیگر به جهان نشان داده است. برای درک موضوع باید به تحولات حقوق دریاها توجه کرد. در کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو، موضوع عبور بی‌ضرر مطرح بود، اما در کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها، رژیم عبور ترانزیتی مورد توجه قرار گرفت.
پاک‌آیین با اشاره به تلاش قدرت‌های بزرگ برای کاهش اختیارات کشورهای ساحلی در گذرگاه‌های راهبردی افزود: قدرت‌های بزرگ در دهه‌های گذشته تلاش کرده‌اند اختیارات کشورهای مسلط بر این گذرگاه‌ها را کاهش دهند تا بتوانند با محدودیت کمتری از این مسیرها استفاده کنند. آنچه ایران انجام داد، توجه دوباره کشورها را به اهمیت موقعیت ژئوپلیتیکی خود جلب کرد.
او با اشاره به اهمیت گذرگاه‌هایی مانند کانال پاناما، باب‌المندب، تنگه مالاکا و تنگه تایوان تأکید کرد موضوع مدیریت مسیرهای راهبردی تنها به تنگه هرمز محدود نمی‌شود.
این دیپلمات پیشین درباره احتمال جایگزینی مسیرهای انتقال انرژی نیز گفت: ایجاد مسیرهای جایگزین به این سادگی نیست. ما درباره یکی از مهم‌ترین مناطق نفت‌خیز جهان صحبت می‌کنیم و حجم عظیمی از انرژی از تنگه هرمز عبور می‌کند. ساخت خطوط لوله و زیرساخت‌های صادراتی جدید به سرمایه‌گذاری سنگین و زمان طولانی نیاز دارد.
پاک‌آیین در پایان تأکید کرد حتی با توسعه مسیرهای جایگزین نیز نمی‌توان به‌آسانی تمام ظرفیت تنگه هرمز را جایگزین کرد و افزود: اگر جایگزین‌کردن این تنگه آسان بود، کشورهای دیگر تاکنون این کار را انجام داده بودند و نیازی نداشتند برای حل اختلاف با ایران تلاش کنند. بنابراین معتقدم کارت تنگه هرمز سوختنی نیست. موقعیت جغرافیایی ایران موضوعی نیست که با تصمیم یک دولت یا احداث چند مسیر جایگزین از بین برود.
