حمید حاج اسماعیلی در گفت‌وگو با فرارو مطرح کرد؛
بیکاری پس از جنگ؛ سه تا سه‌ونیم میلیون شغل از دست رفته است/چشم‌انداز اشتغال در کوتاه‌مدت روشن نیست / بازار کار کوچک شده و توان جذب نیروی جدید ندارد
یک کارشناس بازار کار، از افزایش بیکاری پس از جنگ، از دست رفتن میلیون‌ها شغل و خطر تشدید بحران‌های اجتماعی در ایران می‌گوید.
فرارو- نرخ بیکاری حدود ۱۸.۸ درصد رشد داشته است. با این وصف می‌دانیم بازار کار ایران که پیش از خرداد 1404 هم زیر فشار رکود، تورم و کاهش سرمایه‌گذاری قرار داشت حالا با از سر گذراندن 2 جنگ در معادله پیچیده‌تری قرار گرفته. درواقع با افزایش نرخ بیکاری، باید پرسید که بازار کار ایران تا کجا توان تحمل این فشارها را دارد و اگر نااطمینانی اقتصادی ادامه پیدا کند، چه سرنوشتی در انتظار جوانان، زنان و فارغ‌التحصیلانی خواهد بود که از پیش نیز برای ورود به بازار کار با موانع جدی مواجه بودند؟
به گزارش فرارو، حمید حاج‌اسماعیلی، کارشناس بازار کار، با استناد به برآوردهای وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی می‌گوید حدود یک‌میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در این مدت شغل خود را از دست داده‌اند. هرچند در مقاطعی، برآوردها از از دست رفتن حدود سه تا سه‌ونیم میلیون شغل حکایت داشته است. به گفته او، بخشی از مشاغل پس از برقراری آتش‌بس احیا شده‌اند، اما همچنان تعداد زیادی از افراد با بیکاری و مشکلات ناشی از دست دادن شغل مواجه‌اند.
رکود اقتصادی پیش از جنگ، با جنگ تشدید شد
حمید حاج‌اسماعیلی، در پاسخ به این پرسش که افزایش نرخ بیکاری چه عواملی داشته و جنگ چه نقشی در تضعیف بازار کار ایران ایفا کرده است، گفت: «پیش از جنگ نیز شرایط بازار کار کشور مطلوب نبود؛ زیرا اقتصاد ایران با رکود مواجه شده بود. رکود اقتصادی باعث می‌شد فعالیت بنگاه‌ها کاهش پیدا کند و جذب نیروی کار در بازار با محدودیت روبه‌رو شود و به‌کندی صورت بگیرد. متاسفانه کشور در چنین شرایط دشواری وارد فضای جنگی شد و این مسئله وضعیت بازار کار را به‌مراتب بدتر کرد.»
او ادامه داد: «جنگ، علاوه بر اینکه فعالیت بنگاه‌های اقتصادی را با تهدید مواجه کرد، باعث شد تعداد زیادی از بنگاه‌ها تحت تاثیر جنگ و بمباران قرار بگیرند. در عین حال، مشکلات مربوط به جابه‌جایی‌ها و شرایط امنیتی نیز فعالیت بنگاه‌ها را به‌شدت کاهش داد. از سوی دیگر، تورم افزایش پیدا کرد و شرایط اقتصادی به‌شدت غیرقابل پیش‌بینی و پرنوسان شد. افزایش تورم نیز در کنار سایر مشکلات، فشار بیشتری بر فعالیت‌های اقتصادی وارد کرد.»
سه تا سه‌ونیم میلیون شغل از دست رفته است
این کارشناس بازار کار افزود: «مجموعه این عوامل دست به دست هم دادند تا بازار کار ایران در شرایط جنگی کوچک‌تر شود و امکان انعطاف‌پذیری برای جذب نیروی کار را از دست بدهد. برآوردهایی که وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی انجام داده است، نشان می‌دهد حدود یک‌میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در این مدت شغل خود را از دست داده‌اند. البته در مقاطعی، برآوردها از دست رفتن حدود سه تا سه‌ونیم میلیون شغل را نشان می‌داد.»
حاج‌اسماعیلی با اشاره به وضعیت اشتغال پس از آتش‌بس گفت: «پس از ورود به دوره آتش‌بس، برخی از این مشاغل دوباره احیا شدند، اما در مجموع تعداد زیادی از نیروی کار کشور شغل خود را از دست داده‌اند. بخشی از این افراد وارد فرایند دریافت بیمه بیکاری شده‌اند و گروهی دیگر همچنان با مشکلات ناشی از بیکاری و پیدا کردن شغل مواجه‌اند. بنابراین، انتظار افزایش نرخ بیکاری در چنین شرایطی دور از ذهن نیست.»
زنان، جوانان و فارغ‌التحصیلان، بیشتر در معرض بیکاری هستند
این کارشناس با اشاره به اینکه نرخ بیکاری در برخی گروه‌های جمعیتی، حتی پیش از جنگ نیز بالا بوده است، توضیح داد: «در بخش‌هایی از جمعیت متقاضی کار، از جمله جوانان، فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و زنان، با نرخ بالای بیکاری مواجه بودیم. در مورد زنان، محدودیت‌های بیشتری وجود داشت و نرخ مشارکت اقتصادی آنان حدود ۱۴ درصد بود؛ رقمی که به‌هیچ‌وجه قابل قبول نیست و با شرایط اجتماعی و تحولات سال‌های اخیر کشور همخوانی ندارد.»
نیاز مالی زنان فراتر از حمایت خانواده است
او در توضیح دلایل افزایش تقاضای زنان برای ورود به بازار کار گفت: «زنان به دلایل مختلف به دنبال اشتغال و کسب درآمد هستند. نیازهای مادی آنان ممکن است فراتر از میزانی باشد که خانواده می‌تواند تامین کند. از سوی دیگر، سطح تحصیلات زنان افزایش یافته و تعداد فارغ‌التحصیلان دانشگاهی زن بسیار بیشتر شده است. افزایش تجرد و گسترش پدیده‌هایی مانند طلاق نیز از جمله تحولاتی است که باید در تحلیل وضعیت اجتماعی و اقتصادی زنان مورد توجه قرار گیرد.»
حاج‌اسماعیلی ادامه داد: «این تحولات از پیامدهای پدیده‌های مدرن در جامعه ایران هستند و باعث می‌شوند تقاضا برای اشتغال زنان افزایش پیدا کند. با این حال، بازار کار به همان اندازه ظرفیت لازم برای پاسخ‌گویی به این تقاضا را ایجاد نکرده است. در نتیجه، با مشکلات پیچیده‌ای در زمینه اشتغال زنان مواجه هستیم؛ مشکلاتی که شرایط جنگی نیز بر شدت آنها افزوده است.»
او با اشاره به وضعیت جوانان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی گفت: «در میان جوانان، نرخ بیکاری بالاتر از ۲۴ تا ۲۵ درصد نیز بوده است که رقم قابل قبولی نیست؛ زیرا این گروه‌ها بخش مهمی از نیروی کار کشور را تشکیل می‌دهند. سیاست‌ها و برنامه‌های اشتغال باید به‌گونه‌ای تنظیم شوند که امکان ورود جوانان و فارغ‌التحصیلان به بازار کار فراهم شود، اما در هر دو گروه با مشکلات جدی مواجه بوده‌ایم و این مشکلات اکنون تشدید شده‌اند.»
کاهش قدرت خرید، اشتغال در بخش خدمات را کوچک می‌کند
حاج‌اسماعیلی با تاکید بر نقش قدرت خرید خانوارها در وضعیت بازار کار توضیح داد: «بخش بزرگی از بازار کار ایران به حوزه خدمات وابسته است و فعالیت در این بخش ارتباط مستقیمی با قدرت خرید مردم دارد. مشاغل مرتبط با گردشگری، فروش پوشاک ارزان‌قیمت، تفریحات عمومی و خدماتی که مردم برای زندگی و رفاه خود به آنها نیاز دارند، از جمله حوزه‌هایی هستند که تحت تاثیر کاهش قدرت خرید قرار می‌گیرند.»
او افزود: «برای مثال، در بخش آموزش نیز با جمعیت بزرگی از دانش‌آموزان و دانشجویان مواجه هستیم که به وسایل آموزشی، کمک‌آموزشی و لوازم‌التحریر نیاز دارند. هنگامی که مدارس تعطیل می‌شوند یا فعالیت‌های آموزشی با اختلال مواجه می‌شود، مشاغل مرتبط با آموزش و خدمات کمک‌آموزشی نیز تحت تاثیر قرار می‌گیرند. در نتیجه، بنگاه‌ها و تولیدکنندگانی که این وسایل و امکانات را تامین می‌کنند، با کاهش فعالیت روبه‌رو می‌شوند.»
این کارشناس ادامه داد: «بنابراین، بخش بزرگی از بازار کار کشور که در حوزه تولید و عرضه این کالاها و خدمات فعالیت می‌کند، از شرایط اقتصادی و محدودیت‌های ناشی از جنگ تاثیر می‌پذیرد. به این ترتیب، بازار کار ایران به‌شدت کوچک شده و فعالیت‌های اقتصادی تحت فشار قرار گرفته‌اند. در عین حال، نوسانات ناشی از تورم و تغییرات نرخ ارز نیز ریسک فعالیت اقتصادی را افزایش داده و مشکلات بنگاه‌ها را پیچیده‌تر کرده است.»
چشم‌انداز اشتغال در کوتاه‌مدت روشن نیست
حاج‌اسماعیلی درمورد چشم‌انداز ایجاد شغل در ماه‌های آینده گفت: «در شرایط فعلی، چشم‌انداز بازار کار مطلوب نیست و با وضعیت عدم قطعیت در اقتصاد ایران مواجه هستیم.»
او توضیح داد: «شرایط جنگی همچنان به‌عنوان یک عامل مسلط بر فضای اقتصادی کشور وجود دارد و پیش‌بینی دقیقی درباره امکان دستیابی به صلح و پایان ناامنی‌ها در دست نیست. تا زمانی که نگرانی‌ها درباره جنگ و ناامنی ادامه داشته باشد، امکان شکل‌گیری امید به آینده و برنامه‌ریزی برای توسعه بازار کار نیز کاهش پیدا می‌کند.»
این کارشناس بازار کار با اشاره به تداوم وضعیت بی‌ثبات در یک سال گذشته گفت: «در حال حاضر نمی‌توان چشم‌انداز روشنی برای بازار کار ایران ترسیم کرد. در طول یک سال گذشته، شرایط کشور میان جنگ و آتش‌بس در نوسان بوده است. اکنون نیز در وضعیتی قرار داریم که نه می‌توان آن را جنگ کامل دانست و نه صلح پایدار. در چنین شرایطی، پیش‌بینی دقیقی درباره زمان برطرف شدن موانع و بازگشت ثبات وجود ندارد.»
تداوم بیکاری می‌تواند به بحران‌هایی منجر شود
در بخش پایانی این گفت‌وگو، درباره پیامدهای افزایش بیکاری، به‌ویژه در میان جوانان، پرسیده شد. حاج‌اسماعیلی در پاسخ گفت: «تداوم بیکاری مشکلات زیادی ایجاد می‌کند. هنگامی که افراد و خانواده‌ها امکان کسب درآمد را از دست می‌دهند، زمینه برای شکل‌گیری بزه‌ها، ناهنجاری‌ها و بحران‌های اجتماعی فراهم می‌شود.»
او با اشاره به تاثیر شرایط جنگی بر واکنش‌های اجتماعی گفت: «در وضعیت فعلی، به دلیل شرایط جنگی و احساس همدلی ملاحظاتی در میان گروه‌های مختلف جمعیتی وجود دارد و شاهد هستیم که گروه‌ها وارد فضای اعتراضات نمی‌شوند. با این حال، این مسئله به معنای از بین رفتن زمینه‌های اقتصادی نارضایتی نیست.»
او در پایان تاکید کرد: «اگر جنگ خاتمه پیدا کند، اما دولت نتواند در کوتاه‌مدت زمینه‌های لازم را برای مشارکت بیشتر جوانان و فارغ‌التحصیلان در بازار کار فراهم کند، سرمایه‌گذاری‌های مورد نیاز صورت نگیرد و شرایط اقتصادی برای کاهش فشارهای جدی بر مردم بهبود پیدا نکند، همچنان احتمال بروز بحران‌هایی وجود خواهد داشت.»
