در ۲۵ روز نخست مهر ماه، ۵۸ کارگر بر اثر حوادث ناشی از کار جان باخته‌اند
در کمتر از یک ماه، ۵۹ کارگر جان خود را از دست داده‌اند، ۲۵۰ نفر مجروح شده‌اند و چهار نفر نیز مفقود شده‌اند.
بررسی حوادث کارگری در مهرماه، بار دیگر مسئله ایمنی محیط‌های کاری و ضرورت نظارت مؤثر بر شرایط کار را مطرح کرده است. ریزش معادن، سقوط از ارتفاع، گازگرفتگی و حوادث ناشی از کار با ماشین‌آلات صنعتی، از جمله مواردی هستند که در این مدت گزارش شده‌اند.
به گزارش ایلنا، بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی علی عباسی، مدیرکل پزشکی قانونی مازندران، در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵، تعداد ۵۵ نفر شامل ۵۴ مرد و یک زن بر اثر حوادث ناشی از کار در این استان جان باخته‌اند. این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۳۱ درصد افزایش داشته است. سقوط از ارتفاع با ۳۴ مورد فوتی، بیشترین سهم را در مرگ‌های ناشی از حوادث کار در مازندران داشته است.
البته آمار حوادث منتشرشده در رسانه‌ها، آمار جامع و رسمی از وضعیت حوادث کار در سراسر کشور نیست و تنها مواردی را دربرمی‌گیرد که گزارش شده‌اند. ازاین‌رو، نمی‌توان بر اساس این داده‌ها به برآورد دقیقی از مجموع تلفات یا سهم هر بخش اقتصادی رسید.
ریزش معادن، گازگرفتگی و حوادث صنعتی
ریزش خاک در معدن مس سونگون، ریزش دیواره تونل معدن منگنز و نارچ و حادثه معدن روباز خاک کاشی اردکان، از جمله حوادثی هستند که ضرورت بررسی شرایط ایمنی معادن را برجسته می‌کنند. ارزیابی پایداری دیواره‌ها، اقدامات انجام‌شده برای مهار خطر و نحوه نظارت بر رعایت الزامات ایمنی، از جمله مواردی هستند که در بررسی این حوادث اهمیت دارند؛ هرچند تعیین علت دقیق هر حادثه به نتایج بررسی‌های رسمی وابسته است.
گازگرفتگی در چاه‌ها و فضاهای مسدود نیز از دیگر حوادث گزارش‌شده در مهرماه است. جان‌باختن سه کارگر در چاه روستای قره‌حسنلو ارومیه در ۲۵ مهر، بار دیگر خطر گازهای سمی در فضاهای بسته را مطرح کرده است. ورود به چنین محیط‌هایی مستلزم ارزیابی شرایط، سنجش گازهای موجود و رعایت دستورالعمل‌های ایمنی است.
در بخش کشاورزی نیز واژگونی خودروهای حامل کارگران، سقوط از درخت هنگام برداشت گردو و گرفتارشدن در سیلاب از جمله حوادث گزارش‌شده بوده‌اند. بر اساس گزارشی که ۸ مهرماه منتشر شد، از آغاز فصل برداشت گردو در استان همدان، ۱۴۴ کارگر فصلی گردوچین بر اثر سقوط از درخت مصدوم شده‌اند که سه نفر از آن‌ها جان خود را از دست داده‌اند.
در محیط‌های صنعتی نیز حوادثی از جمله مرگ کارگری بر اثر کار با دستگاه پرس در شهرک صنعتی کاشمر، مرگ کارگر کارخانه سوسیس و کالباس در شهرک صنعتی توس بر اثر گیرکردن در دستگاه میکسر و قطع عضو یک کارگر در یکی از واحدهای صنعتی شهرک صنعتی بوعلی دلیجان گزارش شده است.
با این حال، در مواردی که علت رسمی حادثه اعلام نشده است، نمی‌توان تمام حوادث را به نقص فنی یا رعایت‌نشدن الزامات ایمنی نسبت داد. تعیین علت هر حادثه مستلزم بررسی شرایط کار، وضعیت تجهیزات، اجرای دستورالعمل‌ها و مسئولیت اشخاص و نهادهای مرتبط است.
پنج عامل ریشه‌ای افزایش حوادث کارگری
شهرام غریب، کارشناس و مدرس تخصصی ایمنی صنایع، با ابراز تأسف از آمار حوادث اخیر گفت: «این اتفاقات بسیار تلخ و ناراحت‌کننده هستند. برای ارزیابی درست ایمنی کارگران، باید از شمارش ساده حوادث فراتر برویم و توانایی واقعی نظام کار را در شناسایی و کنترل خطرات مرگبار ارزیابی کنیم.»
وی با اشاره به آمار حوادث افزود: «بر اساس گزارش‌ها، در ۲۵ روز نخست مهرماه دست‌کم ۶۴ حادثه کاری رخ داده که در ۵۹ مورد از آن‌ها کارگران جان باخته‌اند. همچنین آمار رشد ۳۱ درصدی فوتی‌های مازندران در پنج ماه نخست سال بسیار عجیب و تأمل‌برانگیز است. البته آمارهای رسانه‌ای جایگزین آمار جامع ملی نیستند و برای تعیین نرخ واقعی مرگ‌ومیر شغلی، به داده‌های رسمی و شاخص‌هایی مانند میزان «ساعات کار» نیاز داریم.»
این کارشناس ایمنی پنج عامل را در بررسی ریشه‌ای حوادث کارگری نیازمند توجه دانسته است:
1. فرسودگی تجهیزات و زیرساخت‌ها: نگهداری ناکافی، تأخیر در تعمیرات و کاهش قابلیت اطمینان تجهیزات از جمله مواردی هستند که باید بررسی شوند.
2. فشار و محدودیت‌های اقتصادی: محدودیت منابع، نوسانات ارزی و دشواری تأمین تجهیزات حیاتی و ایمنی می‌توانند باعث تأخیر در خرید، تأمین یا تعمیر تجهیزات ضروری برای پیشگیری از حوادث شوند.
3. ناامنی شغلی: کارگران ممکن است به دلیل ترس از دست‌دادن شغل یا درآمد خود، خطرات را گزارش نکنند یا تحت فشار ناامنی شغلی به انجام کارهای ناایمن تن بدهند.
4. ضعف در کنترل خطرات کلیدی: خطراتی مانند سقوط از ارتفاع، ریزش سازه، گازگرفتگی و آزادشدن کنترل‌نشده انرژی، به دلیل پیامدهای خطرناک خود نیازمند توجه جدی هستند.
5. ضعف در یادگیری سازمانی: اگر بررسی حوادث صرفاً به خطای فردی محدود شود، نقص‌های طراحی، نظارت و مدیریت ممکن است شناسایی نشوند و حوادث مشابه تکرار شوند.
غریب توضیح داد: «از منظر مهندسی ایمنی، مسئله فقط داشتن دستورالعمل، آموزش، مجوز کار و تجهیزات حفاظت فردی نیست؛ بلکه اثربخشی کنترل‌ها در شرایط عملیاتی اهمیت دارد. ممکن است تمام کاغذبازی‌ها و مستندات کامل باشد، اما مثلاً ایزولاسیون انرژی به‌درستی انجام نشده یا شرایط واقعی کار با ارزیابی ریسک انطباق نداشته باشد. در چنین شرایطی سیستم ایمنی شکست می‌خورد.»
کارگران از ترس اخراج خطرات را گزارش نمی‌کنند
یکی از موضوعات مورد تأکید این کارشناس، ناامنی شغلی و تأثیر آن بر امکان گزارش خطرات محیط کار است. غریب با اشاره به ضرورت عملیاتی‌کردن حق امتناع از کار پرخطر گفت: «متأسفانه ما در این زمینه فوق‌العاده ضعیف هستیم. کارگر باید بتواند خطر را بدون ترس از تلافی، تنبیه یا اخراج گزارش کند. من در سطح کشور فعالیت می‌کنم و بیشترین حرفی که از کارگران می‌شنوم این است که می‌گویند: «آقا، اخراجمون می‌کنن!»»
او همچنین گفت: «شناخت خطر، معادل کنترل خطر نیست.»
به گفته این کارشناس، ممکن است یک سازمان از خطرات کار در ارتفاع یا فضاهای بسته آگاه باشد، اما اگر تجهیزات مناسب، حفاظت جمعی و نظارت مؤثر فراهم نشود، این آگاهی به‌تنهایی مانع وقوع حادثه نخواهد شد.
غریب در توضیح مسئولیت‌های قانونی ایمنی محیط کار نیز به مواد ۸۵، ۹۱ و ۹۵ قانون کار اشاره کرد و گفت رعایت مقررات حفاظت فنی و بهداشت کار، تأمین تجهیزات حفاظتی، آموزش و نظارت از الزامات قانونی است. او تأکید کرد که اجرای مقررات باید به تأمین منابع، تهیه تجهیزات مناسب و نظارت مؤثر منجر شود.
چه اقداماتی می‌تواند از حوادث مرگبار جلوگیری کند؟
این کارشناس ایمنی برای کاهش حوادث مرگبار، مدیریت و کنترل خطرات حیاتی، تخصیص منابع بر اساس میزان ریسک، عملیاتی‌کردن حق امتناع از کار پرخطر، نظارت میدانی به‌جای اتکای صرف به مستندات و سنجش اثربخشی واقعی اقدامات ایمنی را ضروری دانسته است.
غریب گفت: «اگر خطر به سطح قابل‌قبول و مجاز، اصطلاحاً tolerable، کاهش پیدا نکرده باشد، ادامه فعالیت نباید تحت تأثیر فشار تولید، محدودیت مالی یا تفکر تولیدمحور قرار بگیرد. در این شرایط، اولویت حتماً باید سلامت افراد باشد.»
او همچنین بر ضرورت بررسی واقعی شرایط محیط کار تأکید کرد و گفت: «ما در کاغذبازی و مستندسازی مهارت زیادی داریم، اما در عمل، توانایی ورود مؤثر به موضوع و کنترل واقعی خطر را نداریم.»
غریب در پایان اضافه کرد: «من معتقدم کاهش مرگ‌ومیر کارگران مستلزم عبور از ایمنی مستنداتی و کاغذی به سمت ایمنی محکم، قاطع و اثربخش است؛ جایی که تصمیمات مدیریتی، طراحی فنی و اقدامات اجرایی و عملیاتی، همگی در خدمت کنترل واقعی خطر قرار می‌گیرند.»
این کارشناس ایمنی در پایان تأکید کرد: «جان و سلامت کارگران عزیزمان نباید هزینۀ پنهان تولید تلقی شود».
