مردِ پشت درهای بسته محدودیت اینترنت

محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی و رئیس مرکز ملی فضای مجازی، پس از نزدیک به پنج سال حضور در این سمت، سرانجام هفته گذشته نشست خبری برگزار کرد؛ نشستی که نه‌تنها از نظر نحوه دعوت گزینشی خبرنگاران و محدودیت در طرح پرسش‌ها، بلکه به‌ دلیل ادعاهای مطرح‌شده درباره وضعیت اینترنت، از کار انداختن استارلینک و اجرای فیلترینگ نیز محل بحث است.

به گزارش شرق، بررسی نشان می‌دهد برخی از این اظهارات با پرسش‌های جدی فنی و ایرادات اساسی روبه‌رو هستند. برای نمونه، آقامیری در همین نشست از خارج‌شدن مصوبه ۳۲‌بندی «تسهیل دسترسی به سکوهای خارجی و ارتقای حکمرانی قانونمند» از طبقه‌بندی محرمانه خبر داد؛ مصوبه‌ای که در دی ۱۴۰۳ مبنای رفع فیلتر گوگل‌پلی و واتس‌اپ (که دوباره فیلتر شد) قرار گرفت. او اعلام کرد این سند پس از هماهنگی با وزارتخانه‌های مختلف و با پیگیری مرکز ملی فضای مجازی از محرمانگی خارج شده است.

با این ‌حال، چهار منبع مطلع مدعی شده‌اند شخص آقامیری پیش‌تر دستور محرمانه‌کردن این مصوبه را داده بود؛ موضوعی که پرسش‌هایی درباره علت محرمانه‌ماندن سند و زمان انتشار عمومی آن بعد از دو سال را ایجاد می‌کند. هم‌زمان، منابع از افزایش زمزمه‌ها درباره احتمال تغییر دبیر شورای عالی فضای مجازی خبر می‌دهند و برگزاری این نشست را تلاشی برای نمایش عملکرد و حفظ جایگاه سیاسی آقامیری ارزیابی می‌کنند؛ برداشتی که در کنار ادعاهای فنی مطرح‌شده در نشست، به نظر می‌رسد دور از واقعیت نباشد.

(اطلاعات این گزارش در گفت‌وگو با چهار نفر از مدیران دولتی و برخی از اعضای شورای عالی فضای مجازی به دست آمده است).

اینترنت فقط یک بار قطع شده؟

در نشست خبری هفته گذشته محمدامین آقامیری در واکنش به اینکه آیا فقط با قطع اینترنت می‌‌توان اعمال حاکمیت کرد، در پاسخ غیرقابل باور گفته: «مگر در ۱۵ سال گذشته چند بار اینترنت به‌طور کامل قطع شده است؟ فکر می‌کنم در این مدت فقط یک بار قطع کامل اینترنت داشتیم و بقیه موارد، محدودسازی بوده است. در دی‌ماه هم فقط برای چند ساعت اینترنت را به‌طور کامل قطع کردیم تا دوستان امنیتی بتوانند صحنه را مدیریت کنند. هیچ‌کس دوست ندارد اینترنت قطع شود».

نگاهی به آرشیو اخبار و البته خاطراتی که در ذهن ما از قطعی اینترنت هک شده، نشان می‌دهد اینترنت در ایران بیشتر از یک بار قطع شده است. اگر از سال ۸۸ فاکتور بگیریم که دسترسی به پلتفرم‌هایی مانند توییتر (ایکس فعلی)، فیس‌بوک و پیامک قطع شده بود، اولین قطعی‌های اینترنت به شرح زیر است:

۱- ۲۵ آبان تا ۲ آذر سال ۱۳۹۸: برای هفت روز، البته دسترسی در جنوب کشور به اینترنت برای بیش از ۱۵ روز امکان‌پذیر نبود.

۲- ۳۰ شهریور ۱۴۰۱: قطع دسترسی به اینستاگرام و واتس‌اپ و ده‌ها پلتفرم دیگر اتفاق افتاد. در ادامه قطع اینترنت به‌طور کامل در روز اول مهر گزارش شد و سپس قطع اینترنت در ساعاتی از روز به صورت کامل اتفاق افتاد. به دنبال اعتراضات در پاییز این سال، اینترنت برای ماه‌ها با محدودیت و اختلال‌های شدید همراه بود.

۳- ۲۳ خرداد تا ۴ تیر ۱۴۰۴: به دنبال جنگ ۱۲روزه، اینترنت به صورت کامل قطع بود.

۴- ۱۸ دی تا ۷ بهمن ۱۴۰۴: به دنبال اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی اینترنت به‌طور کامل قطع بود و بعد از این تاریخ هم برای چندین ماه اختلال‌ها و محدودیت‌های شدید شبکه گزارش شد.

۵- ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۵ خرداد ۱۴۰۵: در این تاریخ هم اینترنت به شکل کامل قطع بود و طولانی‌ترین قطع اینترنت به نام ایران ثبت شد.

موافق همیشگی محدودیت در اینترنت

در ادامه این نشست، او در واکنش به اینکه ستاد ساماندهی فضای مجازی که به دستور رئیس‌جمهور تشکیل شد و در اولین جلسه خود رأی به برگشت اینترنت به حالت قبل دی داد، رأی‌اش مثبت بود یا منفی، پاسخ دوپهلویی داده است. او به نوعی از پاسخ شانه خالی کرد و گفت در موارد حساس تصمیم‌ها به صورت جمعی گرفته می‌شود. با این حال منابع اعلام کردند در این جلسه ستاد با ۱۲ عضو، فقط دو نفر رأی منفی به بازگشایی اینترنت دادند که آنها هم محمدامین آقامیری، رئیس مرکز ملی فضای مجازی و دیگری پیمان جبلی، رئیس سازمان صداوسیما بوده‌اند.

این اولین بار نیست که محمدامین آقامیری نسبت به بازگشایی فضای اینترنت، پشت درهای بسته رأی منفی خود را صادر می‌کند. یکی از وعده‌های مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری که حالا بیش از دو سال از آن گذشته، رفع محدودیت‌‌های اینترنت و فیلترینگ بود. در نهایت هم بعد از انتقاد‌های بسیار که چرا این وعده را عملی نمی‌کند، او در آذر ۱۴۰۳ دستور به تشکیل کمیته‌ای داد که موضوع رفع فیلتر در آن بررسی شود، اما در نهایت در زمان رأی‌گیری گروهی از اعضای شورا با مدیریت آقامیری به مصوباتی که توسط وزارت ارتباطات برای رفع فیلتر تهیه شده بود، رأی منفی می‌دادند.

به گفته چندین منبع، ممکن بود در برخی جلسات او حتی رأی ندهد اما از قبل جلسه گروهی را به دادن رأی منفی تشویق کند. همچنین طبق اعلام یک منبع، یکی از کسانی که باعث شد بعد از جنگ ۱۲روزه با وجود اتصال اینترنت، واتس‌اپ فیلتر بماند، آقامیری بوده است. او طی هماهنگی با بخش امنیت سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی و بدون اطلاع رئیس‌جمهوری باعث شد واتس‌اپ برای چند روز غیرقابل دسترس باشد.

تلاش‌های آقامیری چه پشت پرده و چه مقابل دیگران باعث شده در این چند سال درخواست رسیدن به «وفاق» رئیس‌جمهوری برای رفع فیلتر از پلتفرم‌ها به نتیجه نرسد. هرچند حالا با این وضعیت سیاسی و اقتصادی کشور، به نظر نمی‌رسد تلاش برای رفع فیلتر در اولویت‌های دولت باشد. با این حال شنیده‌ها نشان می‌دهد مسعود پزشکیان با گذشت این چند سال از ریاست‌جمهوری، به شکل جدی به دنبال تغییر دبیر شورای عالی فضای مجازی است. یکی از منابع می‌گوید: «تغییر آقامیری و معرفی فردی که دیدگاه تندی به فضای مجازی نداشته باشد، از همان سال آغاز ریاست‌جمهوری مسعود پزشکیان شروع شده بود، اما برخی محدودیت‌ها و اتفاق‌ها ازجمله جنگ باعث شد این تغییر به نتیجه نرسد».

روغن ریخته نذر امام‌زاده

از جمله خبرهایی که محمدامین آقامیری در این نشست خبری اعلام کرد، خارج‌شدن مصوبه ۳۲بندی «تسهیل دسترسی به سکوهای خارجی و ارتقای حکمرانی قانونمند» از طبقه‌بندی محرمانگی بود. نمی‌دانم در آن نشست، خبرنگاری بوده که این سؤال‌ها را از او بپرسد که اصلا چرا سندی که روی زندگی و کسب‌وکارها اثر می‌گذارد باید مهر محرمانگی بخورد؟ چرا اساسا جلسات شورا سری برگزار می‌شود و حتی دعوت‌نامه اعضا نیز سری ارسال می‌شود؟ حالا چه اتفاقی افتاده است که این سند از حالت سری‌بودن خارج شده است؟ چرا اساسا از اسفند ۱۴۰۱ که او بر صندلی دبیری شورای عالی فضای مجازی تکیه زده، همه چیز حالت محرمانه و سری پیدا کرده است؟ همان سال ۱۴۰۳ که شورای عالی فضای مجازی اعلام کرد قصد ندارد این سند ۳۲بندی را منتشر کند، اعتراض‌ها و انتقاد‌های زیادی به این تصمیم مطرح شد. در نهایت محمدامین آقامیری مقابل دوربین قرار گرفت و گفت: «برخی وزارتخانه‌ها درخواست کرده‌اند این سند منتشر نشود». اما چرا یک وزارتخانه نباید بخواهد سندی که در مورد آزادسازی پلتفرم‌ها و بهبود کیفیت اینترنت کشور است، محرمانه باشد؟

پیگیری‌ها از منابع خود نشان می‌دهد در این زمینه هم آقامیری اطلاعات اشتباه داده؛ چراکه خودش مستقیم مهر محرمانگی را روی این سند زده است. حالا هم در شرایط که کشور درگیر مشکلات اقتصادی نفس‌گیر است و از سوی دیگر سایه جنگ هر لحظه پررنگ و پررنگ‌تر می‌شود، او تصمیم گرفته آن را از طبقه‌بندی محرمانگی خارج کند؛ چون می‌داند در این شرایط دیگر اولویت کشور اجرای این سند نیست.

از طرفی یک منبع می‌گوید با توجه به زمزمه‌های تغییر او، انتشار این سند ۳۲بندی می‌تواند پیامی برای یک حزب سیاسی خاص باشد که به آنها نشان دهد چگونه سر قولش ایستاده و نگذاشته بند‌های اصلی این بند از‌جمله رفع محدودیت و دسترسی به پلتفرم‌های بین‌الملل در چند سال گذشته به اجرا گذاشته شود. این سند ۳۲بندی چهار مرحله مشخص دارد اما شاید مأیوس‌کننده‌ترین اتفاق در مورد این سند، این باشد که باز هم آقامیری جلوی اجرای آن را گرفته است. البته بازگشایی یوتیوب و تلگرام می‌توانست همان اواخر سال ۱۴۰۳ و اوایل ۱۴۰۴ به اجرا در‌بیاید، اما سنگ‌اندازی‌هایی که کارگروه ۹نفره در نظر گرفته‌شده در این سند انجام داد، مانع از این شد که این دو پلتفرم رفع فیلتر شوند.

یک منبع می‌گوید بعد از بازگشایی گوگل‌پلی و واتس‌اپ، وزارت ارتباطات شروع به مذاکره با تلگرام و یوتیوب کرد که در نهایت نیز این مذاکرات به این نتیجه رسید. طبقه گفته‌های این منبع قرار بود تلگرام در ایران فضای میزبانی داشته باشد و از طرف دیگر طی صحبت‌های انجام‌شده با نماینده یوتیوب در خاورمیانه، قرار بر این بود یوتیوب با گذاشتن تگ‌های سالم و ناسالم جلوی دسترسی مردم داخل ایران به محتوای ناسالم را بگیرد. طبق اظهارات او دقیقا قرار بود همان مدل نمایش محتوا در کشورهای عربی در ایران نیز پیاده‌سازی شود، اما در نهایت به خاطر مخالفت دبیر شورا این تلاش‌ها بی‌نتیجه می‌ماند و بعد از آن هم جنگ شروع می‌شود.

‌جالب است بدانید طبق ماده ۴ این سند که اجازه تشکیل کارگروه راهبری را داده است، از ۹ نفر اعضای این کارگروه، حتی یک نفر هم از بخش خصوصی و اکوسیستم نوآوری کشور نیست. برخی اعضای حاضر در این کارگروه را افرادی تشکیل داده‌اند که اظهارتشان تاکنون نشان داده با محدودیت بیشتر از آزادسازی اینترنت موافق هستند.

این اعضا شامل‌ رئیس مرکز ملی فضای مجازی به‌عنوان رئیس کارگروه، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات به‌عنوان دبیر گروه، نماینده رئیس مجلس، نماینده رئیس قوه‌ قضائیه، وزیر اطلاعات، نماینده سپاه پاسداران، دادستان کل کشور‌ و دو نفر از اعضای حقیقی شورا هستند.

به گفته منبع، این کارگروه به جای اینکه به مکانیسم نظارت بر دسترسی مردم به اینترنت باکیفیت تبدیل شود، به مکانیسم تحمیل قطعی اینترنت و اینکه چرا اینترنت وصل است یا چرا فیلترشکن‌ها کار می‌کنند، تبدیل شده است؛ «آنها هر روز چارچورب می‌گذارند برای محدودیت بیشتر، نه راهکاری برای دسترسی راحت به اینترنت‌».

او تأکید می‌کند: چرا در این کارگروه که قرار است برای مردم و کسب‌وکارها تصمیم گرفته شود، افرادی از بخش خصوصی، صنف و تشکل‌های مستقل فعال در حوزه اقتصاد دیجیتال حضور ندارند. به باور او، این افراد برعکس افراد حاضر در کارگروه که از نظر پارادایمی چند نسل عقب هستند و در این حوزه تضاد منافع دارند، می‌توانند با نگاه نو خود باعث رشد صنعت ICT در کشور شوند.

استارلینک‌ها را جمع کنیم؟

از دیگر صحبت‌هایی که محمدامین آقامیری در اولین نشست خبری خود‌ مطرح کرد، این بود که آنها توانسته‌اند در جریان اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، ماهواره‌های استارلینک را از کار بیندازند. او با اشاره به امکان مدیریت ارتباطات ماهواره‌ای در شرایط خاص، اعلام کرد در اعتراضات دی‌ماه حدود ۸۰ درصد بسته‌های ارتباطی استارلینک مختل شده است. آقا‌میری در توضیح روش اختلال در استارلینک ‌گفته بود: «از نظر فنی، فناوری‌های متعددی برای مدیریت این ارتباطات وجود دارد و این‌طور نیست که یک فناوری به دلیل پیچیدگی، غیرقابل مدیریت باشد. اگر به تاریخ فناوری نگاه کنیم، می‌بینیم که همواره امکان مدیریت و مقابله با فناوری‌های مختلف از طریق فناوری‌های دیگر وجود داشته است‌». رئیس مرکز ملی فضای مجازی درباره گزارش رسانه‌ها مبنی بر استفاده ایران از «فریب‌دهنده جی‌پی‌اس» (GPS Spoofer) اعلام کرد: «غربی‌ها تلاش کردند بفهمند ما چه کار کرده‌ایم و حدس زدند که از فناوری جابه‌جایی جی‌پی‌اس استفاده می‌کنیم، اما تلاششان ناموفق بود‌». به گفته او، اگر استارلینک واقعا با یک فریب‌دهنده جی‌پی‌اس از کار بیفتد، نشان‌دهنده ضعف شدید فناوری آن است. او تأکید کرد: «‌ما روش فریب جی‌پی‌اس را هم تست کرده‌ایم و در برخی نقاط جواب هم می‌دهد، اما فناوری اصلی ما این نیست و اهمیت زیادی هم ندارد‌».

حتی او این نکته را هم گفت که ایران «آمادگی دارد فناوری‌های مورد استفاده خود در این زمینه را با کشورهای همسو به اشتراک بگذارد و در این زمینه تعاملات و هم‌افزایی‌هایی در سطح بین‌المللی در حال انجام است».

به نظر می‌رسد این صحبت‌های محمدامین آقامیری در پاسخ به وزیر ارتباطات و برخی از معاونان او باشد که پیوسته اعلام کرده‌اند‌ «فیلترینگ راه‌حلی برای حکمرانی فضای مجازی نیست و فقط مردم را به سمت استارلینک سوق می‌دهد‌».

ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، در یکی از سخنرانی‌های اخیر خود اعلام کرده بود‌ بیش از صد هزار تجهیز استارلینک در کشور فعال شده که این موضوع حاکمیت دولت بر فضای مجازی و فلسفه شبکه ملی اطلاعات را کاملا از بین می‌برد.

با تمام اینها، آیا اظهارات محمدامین آقامیری درباره از کار انداختن یا ایجاد اختلال در استارلینک درست و علمی است یا تنها یک دستاورد‌سازی برای گروهی است که نظرات تندی درباره دسترسی آزاد به اینترنت دارند؟

یک کارشناس حوزه فضا به صراحت‌ اعلام می‌کند که ایران نمی‌تواند اینترنت ماهواره‌های استارلینک را از کار بیندازد و اگر هم این اتفاق افتاده بود، حداقل در سایت‌های بین‌المللی ثبت می‌شد.

او در این مورد توضیح می‌دهد:‌ «چه در شرایط عادی و چه در شرایط بحرانی، در نزدیکی مراکز نظامی ایران تجهیزاتی وجود دارد که با استفاده از فناوری جی‌پی‌اس جمینگ (GPS Jamming)، موقعیت‌یاب‌ها را از کار می‌اندازند تا پهپادهای مهاجم نتوانند عملیات خودشان را انجام دهند. دستگاه‌های استارلینک هم از قضا با جی‌پی‌اس کار می‌کنند؛ البته روش‌های دیگری هم برای موقعیت‌یابی دارند».

او ادامه می‌دهد: «بنابراین، آن دسته از دستگاه‌های استارلینک که در نزدیکی مراکز نظامی از کار افتاده‌اند، واقعا ناشی از اقدام خاصی نبوده؛ این اتفاق، اثر جانبی یک اتفاق دیگر بوده است. امکان فراگیر‌شدن این اختلال در سراسر کشور یا حتی در سراسر شهر تهران وجود ندارد و این تجهیزات فقط برد محدودی دارند. بنابراین، موضوع تا حدی بزرگ‌نمایی شده و اتفاق خیلی خاصی هم نیفتاده است». او تأکید می‌کند که با فاصله بسیار کمی، شاید بتوان گفت ۴۸ ساعت بعد از این اختلال‌ها در زمان جنگ روی اینترنت استارلینک، شرکت اسپیس‌ایکس (SpaceX) به‌روزرسانی‌ای منتشر کرد و همان موقع این مشکل برطرف شد.

این کارشناس می‌‌گوید روسیه و چین هم با‌ استفاده از اینترنت ماهواره‌ای استارلینک در کشورشان دچار مشکل ‌شده‌اند و راه‌های مختلفی را امتحان کرده‌اند، ولی نتوانسته‌اند اینترنت این ماهواره را از کار بیندازند: «حدود سه ماه پیش، روزنامه‌نگارانی از لوموند و اینسایدر، ارائه‌های پاورپوینت مربوط به جلسات سه ماه پیش روس‌ها و چینی‌ها را در یکی از دانشگاه‌های چین منتشر کردند؛ جلساتی که در آنها درباره این موضوع بحث شده بود که با استارلینک چه کار باید کرد. در آن ارائه‌ها هم می‌بینیم که نه روس‌ها و نه چینی‌ها در سطح مهندسی و در سطوح بالا نتوانسته‌اند راه‌حلی پیشنهاد دهند‌».

طبق توضیحات او، گام اول برای مقابله با استارلینک، از نظر آنها، همان کاری است که جمهوری اسلامی انجام می‌دهد؛ یعنی حضور در مجامع بین‌المللی، شکایت و فشار بر کشورهایی که آنتن‌های زمینی را میزبانی می‌کنند. گام دوم این است که در مدارهایی که استارلینک در آنها فعالیت می‌کند، ماهواره‌هایی مستقر کنند تا شاید بتوانند در آینده از طریق ماهواره‌ها اختلال ایجاد کنند. گام سوم که در این ارائه‌ها می‌بینیم، حمله نظامی به ماهواره‌ها یا در نهایت حمله به دیتاسنترهای اسپیس‌ایکس در داخل آمریکاست؛ همچنین هک‌کردن آنها و از کار انداختن شبکه ارتباطی اینترنت.

او تأیید می‌کند که نه روس‌ها، نه چینی‌ها، در شرایط فعلی و با فناوری موجود، امکان شناسایی مستقیم و از کار انداختن استارلینک را ندارند، اما امکانات جانبی در اختیار دارند. برای مثال، می‌توانند از طریق شبکه، افراد را شناسایی کنند یا به پشت‌بام‌های مردم نگاه کنند و ببینند آیا ردپایی از این تجهیزات می‌بینند یا نه. همچنین می‌توانند شبکه فروشندگان را دنبال کنند.

این کارشناس یادآور می‌شود که اصولا ایلان ماسک هم تأکید کرده است که استارلینک استفاده‌ای کاملا تجاری دارد و به‌هیچ‌وجه نمی‌توان از آن استفاده نظامی کرد. برای مثال، در اوکراین، این کشور فقط مجاز است برای مسائل دفاعی از استارلینک استفاده کند و اسپیس‌ایکس به آن اجازه نداده است که در حمله به خاک روسیه یا عملیات تهاجمی از استارلینک استفاده کند.

قدرتی برای ایجاد محدودیت

مسئله محمدامین آقامیری فقط مجموعه‌ای از اظهارات بحث‌برانگیز درباره اینترنت، استارلینک و... نیست؛ مسئله، قدرتی است که او در چند سال اخیر به دست آورده و شیوه‌ای که از این قدرت برای شکل‌دادن به سیاست دسترسی مردم به اینترنت استفاده کرد. او که برای افکار عمومی چهره‌ای کمترشناخته‌شده‌‌ است، در دولت ابراهیم رئیسی ابتدا معاون فناوری و نوآوری وزیر ارتباطات شد، بعد به ریاست سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی رسید و سرانجام بر صندلی دبیری شورای عالی فضای مجازی و ریاست مرکز ملی فضای مجازی نشست؛ جایگاهی که تصمیم‌هایش می‌تواند بر زندگی روزمره میلیون‌ها کاربر و سرنوشت هزاران کسب‌وکار اثر بگذارد. پرسش اصلی درباره کارنامه‌ای است که حالا در برابر افکار عمومی قرار دارد.

آقامیری در نخستین نشست خبری‌اش پس از سال‌ها، به‌جای پاسخ‌دادن به پرسش‌های انباشته درباره چرایی تداوم فیلترینگ، محرمانه‌ماندن اسناد و هزینه‌ای که قطع اینترنت بر زندگی مردم تحمیل کرده، از توانایی‌های فنی برای مختل‌کردن استارلینک و از کارنامه‌ای گفت که بخش مهمی از آن محل مناقشه است. اگر ادعاهای منابع درباره مخالفت او با بازگشایی پلتفرم‌ها و نقش او در محرمانه‌ماندن مصوبه ۳۲‌بندی تأیید شود، دیگر نمی‌توان ماجرا را صرفا اختلاف‌نظر بر سر سیاست‌گذاری اینترنت دانست؛ بحث بر سر پاسخ‌گویی مقام مسئولی است که در جایگاه تصمیم‌گیری برای دسترسی عمومی به اینترنت نشسته، اما تصمیم‌ها و ادعاهایش همچنان با ابهام‌های جدی روبه‌رو است. در نهایت، مسئله این نیست که آقامیری چقدر از توان فنی برای محدودکردن اینترنت می‌گوید؛ مسئله این است که در برابر هزینه‌ای که این محدودیت‌ها به مردم تحمیل کرده‌اند، چه پاسخی دارد.