در سفر محرمانه نتانیاهو به ابوظبی چه گذشت؟

فرارو– محمد المصری، استاد مطالعات رسانه در مؤسسه مطالعات عالی دوحه

به گزارش فرارو به نقل از میدل ایست ای، در آستانه انتخابات اسرائیل، بنیامین نتانیاهو با فشارهای تازه‌ای درباره هشدارهای پیش از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ روبه‌رو شده است. گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های اسرائیلی و آمریکایی مدعی‌اند که پیش از حمله حماس، هشدارهایی از سوی امارات و مصر به نخست‌وزیر اسرائیل منتقل شده بود، اما این هشدارها در نشست امنیتی سطح بالا در اول اکتبر با مقام‌های ارشد امنیتی اسرائیل در میان گذاشته نشد.

هم‌زمان، روابط اسرائیل با شماری از دولت‌های عربی، با وجود جنگ غزه و گسترش درگیری‌های منطقه‌ای، همچنان ادامه دارد؛ وضعیتی که شکاف میان دولت‌های عرب و افکار عمومی آنها را بیش از گذشته برجسته کرده است.

هشدارهای پیش از ۷ اکتبر و فشار بر نتانیاهو

روزنامه هاآرتص در ۸ سپتامبر گزارش داد که محمد بن زاید، رئیس‌جمهور امارات و یکی از نزدیک‌ترین متحدان عرب نتانیاهو، حدود ۱۰ روز پیش از حمله ۷ اکتبر، هشدار صریحی درباره احتمال وقوع حمله به نخست‌وزیر اسرائیل داده بود. پس از آن، آتلانتیک نیز گزارش کرد که مقام‌های مصری در چند نوبت درباره احتمال حمله حماس به اسرائیل هشدار داده بودند و عباس کامل، رئیس وقت دستگاه اطلاعاتی مصر، چند روز پیش از حمله برای انتقال هشدارها شخصاً به تل‌آویو سفر کرده بود.

نیویورک‌تایمز نیز در گزارشی در ۲۵ سپتامبر مدعی شد که نتانیاهو این هشدارها را در نشست امنیتی اول اکتبر با رؤسای دستگاه‌های امنیتی اسرائیل مطرح نکرده است. این گزارش‌ها فشار سیاسی بر نخست‌وزیر اسرائیل را در فاصله چند هفته تا انتخابات افزایش داده‌اند.

دیدار محرمانه در ابوظبی

در چنین شرایطی، نتانیاهو روز یکشنبه راهی امارات شد؛ سفری که قرار بود محرمانه باقی بماند. رسانه‌های اسرائیلی گزارش دادند که او در فرودگاه ابوظبی با بن زاید دیداری حدود یک‌ساعته داشت و پس از آن نیز مذاکراتی چندساعته با مقام‌هایی از کشورهای عربی انجام شد.

جزئیات رسمی این مذاکرات منتشر نشده است، اما برخی رسانه‌های اسرائیلی گزارش دادند که نتانیاهو از بن زاید خواسته بود گزارش‌های مربوط به هشدار پیش از حمله ۷ اکتبر را تکذیب کند. بر اساس همین گزارش‌ها، رئیس‌جمهور امارات این درخواست را نپذیرفت و امارات تمایلی نداشت پیش از انتخابات اسرائیل وارد مناقشه سیاسی داخلی این کشور شود.

دفتر نتانیاهو این گزارش‌ها را «اخبار جعلی» خواند. با این حال، نتانیاهو روز بعد در شبکه اجتماعی ایکس مدعی شد که «کشورها و بازیگران خارجی و متخاصم، از جمله کشورهای عربی» در انتشار ادعاهای نادرست علیه دولت او نقش دارند.

روابط عربی -اسرائیلی؛ جنگ غزه مانع عادی‌سازی نشد

هم‌زمان، یک مسئله بزرگ‌تر همچنان پابرجاست: روابط میان اسرائیل و شماری از دولت‌های عربی، علی‌رغم جنگ غزه و عملیات نظامی اسرائیل در غزه، کرانه باختری، لبنان و سوریه، نه‌تنها قطع نشده بلکه در برخی حوزه‌ها گسترش نیز یافته است.

امارات همچنان روابط تجاری و امنیتی خود با اسرائیل را توسعه داده است. بر اساس داده‌های مطرح‌شده، تجارت دوجانبه دو کشور در سال ۲۰۲۴ با افزایش ۱۱ درصدی به ۳.۲ میلیارد دلار رسید. 

مصر نیز در سال ۲۰۲۵ توافقی ۳۵ میلیارد دلاری برای تأمین گاز از اسرائیل امضا کرد. مراکش و اسرائیل نیز در ۱۶ سپتامبر اعلام کردند که روابط دیپلماتیک خود را به سطح سفارت‌های کامل ارتقا می‌دهند. این روند نشان می‌دهد که توافق‌های ابراهیم و روابطی که پیش از آن میان اسرائیل و مصر و اردن ایجاد شده بود، با وجود تحولات خونین منطقه، همچنان چارچوب خود را حفظ کرده‌اند.

شکاف میان دولت‌ها و افکار عمومی عرب

با این حال، داده‌های افکارسنجی تصویری متفاوت ارائه می‌کنند. نظرسنجی‌های مؤسسه عرب‌بارومتر در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ نشان داده بود که حمایت از عادی‌سازی روابط با اسرائیل در بیشتر کشورهای بررسی‌شده تک‌رقمی بوده و در هیچ‌یک از هفت کشور مورد مطالعه از ۱۳ درصد فراتر نرفته است.

همچنین شاخص افکار عمومی عرب در سال ۲۰۲۵ نشان داد ۸۷ درصد پاسخ‌دهندگان در ۱۵ کشور عربی با به‌رسمیت شناختن اسرائیل مخالف بوده‌اند. تنها ۶ درصد با این مسئله موافق بودند و نیمی از همین گروه کوچک نیز حمایت خود را مشروط به تشکیل یک کشور مستقل فلسطینی کرده بودند. در نتیجه، میان سیاست دولت‌های عربی و نگاه بخش بزرگی از جوامع عرب به اسرائیل فاصله قابل‌توجهی وجود دارد.

نگرانی از بازگشت اعتراضات خیابانی

این شکاف تنها به مسئله فلسطین محدود نمی‌شود. در بسیاری از کشورهای عربی، نارضایتی از وضعیت اقتصادی، فساد و عملکرد دولت‌ها با سیاست خارجی آنها نیز پیوند خورده است. دولت‌هایی که با مشکلات اقتصادی و اجتماعی داخلی مواجه‌اند، هم‌زمان با اسرائیل روابط دیپلماتیک و اقتصادی خود را حفظ می‌کنند؛ موضوعی که می‌تواند زمینه‌ساز نارضایتی بیشتر شود.

در مصر، مقام‌های دولتی و رسانه‌های نزدیک به حکومت طی هفته‌های اخیر درباره پیامدهای اعتراضات گسترده هشدار داده‌اند و بار دیگر به حوادث سال ۲۰۱۱ اشاره کرده‌اند. عبدالفتاح السیسی نیز در ۲۹ سپتامبر نسبت به پیامدهای قیام ۲۰۱۱ هشدار داد و گفت این تحولات کشور را در آستانه ورود به وضعیتی نامعلوم قرار داده بود. در اردن نیز مجموعه‌ای از طرح‌های اقتصادی برای مقابله با آنچه رسانه‌های این کشور «طوفان اقتصادی» خوانده‌اند، اعلام شده است. در مراکش نیز تنها مدت کوتاهی پس از اعلام ارتقای روابط دیپلماتیک با اسرائیل، اعتراضاتی علیه عادی‌سازی در چند شهر شکل گرفت.

عربستان؛ حلقه مهم بعدی عادی‌سازی

در همین چارچوب، گسترش توافق‌های ابراهیم همچنان یکی از اهداف آمریکا و اسرائیل است. دونالد ترامپ و نتانیاهو بارها از احتمال پیوستن عربستان سعودی به روند عادی‌سازی سخن گفته‌اند. ترامپ در ماه ژوئیه اعلام کرد توافق هسته‌ای صلح‌آمیز آمریکا و عربستان به پیوستن ریاض به توافق‌های ابراهیم وابسته است. عربستان در مقابل بارها اعلام کرده است که بدون تشکیل یک کشور مستقل و قابل‌دوام فلسطینی، توافق عادی‌سازی با اسرائیل را نخواهد پذیرفت.

گزارش برخی رسانه‌های اسرائیلی مبنی بر حضور نمایندگان عربستان و اردن در نشست ابوظبی نیز با تکذیب مقام‌های این کشورها روبه‌رو شد؛ مقام سعودی این ادعا را رد کرد و اردن نیز گزارش‌ها را «نادرست و بی‌اساس» خواند و آنها را دارای اهداف انتخاباتی دانست.

عادی‌سازی در برابر افکار عمومی؛ بازی پرریسک

در نهایت، مسئله اصلی فقط آینده روابط اسرائیل و کشورهای عربی نیست؛ بلکه شکاف میان سیاست خارجی دولت‌ها و خواسته‌های افکار عمومی نیز اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است. دولت‌های عربی تلاش می‌کنند روابط اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک خود با اسرائیل را از جنگ و سیاست‌های آن جدا کنند و در عین حال، در مقاطع مختلف از فلسطینیان حمایت سیاسی یا بشردوستانه داشته باشند. اما استمرار جنگ غزه و گسترش درگیری‌ها در منطقه، حفظ این تفکیک را دشوارتر کرده است.

در شرایطی که داده‌های افکارسنجی از مخالفت گسترده مردم کشورهای عربی با عادی‌سازی حکایت دارد، ادامه روابط نزدیک میان برخی دولت‌های عربی و اسرائیل می‌تواند برای این دولت‌ها هزینه سیاسی داخلی ایجاد کند. اینکه این شکاف در آینده به تغییر سیاست خارجی منجر شود یا در سطح نارضایتی عمومی باقی بماند، مشخص نیست؛ اما یک نکته روشن است: روابط دولت‌های عربی با اسرائیل در فضایی ادامه پیدا می‌کند که فاصله میان تصمیم دولت‌ها و نگاه افکار عمومی آنها قابل‌توجه است.