حمله‌کرونا و آنفلوآنزا/ ۷۰۰ هزار دوز واکسن آنفلوآنزا از چین وارد شده‌است

نتایج آخرین رصد گردش ویروس کرونا و آنفلوآنزا در کشور نشان می‌دهد که ابتلای هر دو بیماری رو به افزایش است. مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت که جدول‌های هفتگی از وضعیت بیماری‌های تنفسی در کشور دارد، از ابتدای امسال، این همزمانی را تایید کرده و رییس انجمن متخصصان عفونی هم دیروز به خبرگزاری ایلنا گفت که علاوه بر تداوم شیوع آنفلوآنزا، افزایش موارد ابتلا به کرونا، از بهار سال ۱۴۰۵ آغاز شده و میزان شیوع، از حدود یک درصد در فروردین ماه، به ۱۷ درصد در هفته‌های اخیر رسیده و احتمال می‌رود در هفته‌های آینده نیز موارد ابتلا افزایش یابد. 

به گزارش اعتماد، آمار ابتلای دو بیماری تنفسی در حالی از ابتدای امسال رو به افزایش رفته که از نیمه شهریور، به دنبال تشدید تحریم‌های اقتصادی و انسداد مسیر دریایی و دشواری واردات دارو و مواد اولیه دارویی، تامین واکسن آنفلوآنزا برای ۶ گروه پرخطر از جمعیت کشور به یک دغدغه جدی تبدیل شد. وزیر بهداشت دو هفته قبل قول داده بود که از اواخر شهریور، واکسن برای گروه‌های پرخطر تامین شود که در نهایت روز چهارشنبه اعلام شد که ۷۰۰ هزار دوز واکسن وارد و در شبکه بهداشت و داروخانه‌ها توزیع شده و حدود ۵۰۰ هزار دوز هم طی روزهای بعد وارد خواهد شد. 

آنفلوآنزای فصلی، شایع‌ترین عفونت حاد تنفسی در ایام سرد سال است و سازمان بهداشت جهانی توصیه می‌کند که پایان تابستان هر سال و حدود دو هفته قبل از موعد معمول شیوع بیماری، لازم است که ۶ گروه آسیب‌پذیر شامل زنان باردار، کودکان زیر ۵ سال، مبتلایان بیماری‌های زمینه‌ای (بیماری‌های مزمن قلبی، ریوی، کلیوی، اعصاب و روان، اختلال رشد، مشکلات کبد یا خون) مبتلایان بیماری‌های تضعیف‌کننده سیستم ایمنی (بیماران HIV و مبتلایان سرطان) سالمندان بالای ۶۵ سال و کادر درمانی، واکسن آنفلوآنزا دریافت کنند. 

دلیل این توصیه، ریسک بالای مرگ در این بیماری، به‌خصوص در افراد دارای زمینه مستعد برای آلودگی به ویروس است علاوه بر اینکه آنفلوآنزا می‌تواند علائم سایر بیماری‌های مزمن را تشدید کند چنان که در موارد شدید، ممکن است به ذات‌الریه و حتی عفونت خونی منجر شود و بنابراین، واکسیناسیون بهترین راه جلوگیری از ابتلا برای جمعیت عمومی اما یک پیشگیری نجات‌بخش برای گروه‌های در معرض خطر است چون شدت و عوارض بیماری و مرگ ناشی از ابتلا را کاهش می‌دهد. 

سازمان بهداشت جهانی در گزارش فوریه ۲۰۲۵ اعلام کرد که هر سال حدود یک میلیارد نفر از جمعیت جهان به آنفلوآنزای فصلی مبتلا می‌شوند که تعداد بسیار زیادی از بیماران، بدون نیاز به درمان، بهبود می‌یابند اما ۳ تا ۵ میلیون نفر از مبتلایان، دچار علائم شدید بیماری هستند و حدود ۲۹۰ هزار تا ۶۵۰ هزار نفر از بیماران، جان خود را از دست می‌دهند. 

بر اساس این گزارش، ۹۹ درصد از مرگ کودکان زیر ۵ سال که به عفونت‌های تنفسی مرتبط با آنفلوآنزا مبتلا می‌شوند، در کشورهای در حال توسعه و بیشترین موارد مرگ مرتبط با آنفلوآنزا در مبتلایان بالای ۶۵ سال، در کشورهای صنعتی اتفاق می‌افتد. 

طبق توصیه سازمان بهداشت جهانی، غیر از مبتلایانی که دچار علائم شدید بیماری شده و باید هرچه سریع‌تر تحت درمان با داروهای ضد ویروسی قرار بگیرند، بقیه بیماران که دارای علائم خفیف بیماری هستند، برای جلوگیری از انتقال بیماری به دیگران باید در خانه بمانند، استراحت کنند، مایعات فراوان بنوشند، سایر علائم مانند تب را درمان کنند و در صورت تشدید علائم، به پزشک مراجعه کنند. 

در گزارشی که مارس ۲۰۲۴ توسط سازمان بهداشت جهانی منتشر شد، بار بیماری و درواقع، خسارت اجتماعی و اقتصادی ناشی از ابتلا و همچنین، ۴ همه‌گیری مرگبار آنفلوآنزا طی ۱۱۰ سال اخیر که به مرگ حدود ۶۰ میلیون بیمار منجر شد، بررسی شده بود. 

همه‌گیری بزرگ آنفلوآنزا، در سال ۱۹۱۸ و بعد از جنگ جهانی اول و با ویروس H۱N۱ اتفاق افتاد که حدود ۵۰۰ میلیون نفر از جمعیت جهان (یک‌سوم جمعیت آن زمان دنیا) مبتلا شدند. تعداد قربانیان این همه‌گیری، از تعداد کشته‌شدگان جنگ جهانی اول بیشتر بود. در این همه‌گیری ۵۰ میلیون نفر جان خود را از دست دادند در حالی که در طول جنگ جهانی اول و ظرف ۴ سال ۱۷ میلیون نفر کشته شده بودند. 

دومین همه‌گیری مرگبار آنفلوآنزا موسوم به آنفلوآنزای آسیایی و با ویروس H۲N۲، سال ۱۹۵۷ اتفاق افتاد و در طول یک سال، از جنوب چین به بریتانیا و ایالات متحده امریکا رسید و تخمین زده می‌شود که یک تا ۴ میلیون نفر کشته داشت. 

همه‌گیری ۱۹۶۸ هنگ‌کنگ با ویروس H۳N۲ از نسل ویروس H۲N۲ بود که با الگوی مشابه شیوع پیدا کرد و در مدت یک سال، به بریتانیا و سایر نقاط اروپا، هند و استرالیا رسید و سربازان امریکایی که از جنگ ویتنام بازمی‌گشتند هم، این ویروس را به ایالات متحده امریکا آوردند. در این زمان، واکسن آنفلوآنزا ساخته و توزیع شده بود ولی تاثیر مثبتی در کاهش شیوع ویروس نداشت و موجب مرگ بین یک تا چهار میلیون نفر شد. 

همه‌گیری ۲۰۰۹ موسوم به آنفلوآنزای خوکی، با سویه جدیدی از ویروس H۱N۱ و ترکیبی از ویروس‌های آنفلوآنزای پرندگان، خوک و انسان با ویروس آنفلوآنزای خوکی اوراسیایی، از مکزیک آغاز شد و به سرعت به بیش از ۲۰۰ کشور گسترش یافت. برآورد می‌شود که بین ۱۰۵ هزار تا ۳۹۵ هزار نفر بر اثر این بیماری جان باختند. 

توصیه WHO به واکسیناسیون به عنوان تنها راه پیشگیری

سازمان بهداشت جهانی، ویروس‌های آنفلوآنزای فصلی را ردیابی می‌کند و و از طریق یک شبکه جهانی، ضمن رصد هر سویه ویروس آنفلوآنزا که می‌تواند به همه‌گیری منجر شود، توصیه‌هایی برای واکسیناسیون ارائه می‌دهد. 

طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، هم‌اکنون و با وجود تولید گسترده واکسن آنفلوآنزا، سالانه بین ۲۹۰ هزار تا ۶۵۰ هزار نفر در سراسر جهان بر اثر بیماری‌های مرتبط با آنفلوآنزا جان خود را از دست می‌دهند در حالی که کووید- ۱۹ ظرف ۲ سال، جان بیش از ۵ میلیون نفر را در سراسر جهان گرفت. 

سازمان بهداشت جهانی این هشدار را دارد که در حال حاضر و با توجه به همزمانی شیوع آنفلوآنزا و کووید- ۱۹ احتمال افزایش مرگ و میر ناشی از آنفلوآنزا پررنگ است و به همین دلیل، انجام واکسیناسیون، انجام آزمایش و استفاده از ماسک برای پیشگیری از هر دو ویروس اهمیت زیادی دارد. 

وضعیت واکسیناسیون در ایران چگونه است؟ 

توصیه سازمان بهداشت جهانی برای واکسیناسیون گروه‌های پرخطر، در ایران هم رعایت می‌شود اما امسال، به طور رسمی اعلام شد که ایران تولید واکسن آنفلوآنزا نخواهد داشت چون تولیدکننده ایرانی انصراف داده است. بنابراین، واکسن مثل سال‌های قبل باید از منابع خارجی تامین می‌شد اما واردات واکسن‌های اروپایی با وجود ثبت سفارش در زمستان ۱۴۰۴، به دلیل افزایش قیمت نهایی داروی ساخته شده در اروپا مختل شد و از آن سو، تحریم اقتصادی و محاصره دریایی ایران، به گرانی قیمت ارز گره خورد و تامین واکسن آنفلوآنزا، تا هفته پایانی شهریور به یک معضل جدی برای وزارت بهداشت تبدیل شد. 

دوشنبه ۳۰ شهریور مرکز اطلاع‌رسانی وزارت بهداشت و روابط عمومی سازمان غذا و دارو در اطلاعیه‌ای مشترک اعلام کردند: «تأخیر در تولید و تحویل برخی تولیدکنندگان خارجی، افزایش قیمت، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، دشواری نقل و انتقال مالی و چالش‌های حمل‌ونقل بین‌المللی، فرآیند تأمین واکسن آنفلوآنزا را با پیچیدگی و تأخیر همراه کرده است. در سال‌های گذشته بخش قابل توجهی از واکسن آنفلوآنزا از منابع اروپایی تأمین می‌شد، اما با توجه به‌عدم تحقق به‌موقع این مسیر برای فصل جاری، وزارت بهداشت برای جلوگیری از تأخیر بیشتر، تأمین واکسن از منابع جایگزین را نیز دنبال کرده است. در همین راستا، تأمین واکسن از منابع چین و روسیه انجام شده و ورود تدریجی آن به نظام بهداشتی کشور در حال پیگیری است. همزمان، تلاش برای تأمین واکسن از سایر منابع معتبر، ازجمله برخی منابع اروپایی، نیز ادامه دارد. با این حال، درباره واکسن‌های اروپایی مانند Influvac و Vaxigrip، با وجود سفارش‌گذاری از ماه‌های گذشته، تأمین و انتقال محموله‌ها تاکنون به مرحله قطعی و قابل عرضه در شبکه رسمی نرسیده است.

وزارت بهداشت تأکید می‌کند میان «سفارش و تأمین» و «ورود و عرضه رسمی» تفاوت وجود دارد. هر واکسن پس از ورود به کشور باید مراحل قانونی ثبت، کنترل کیفیت، تأیید و توزیع را طی کند و رعایت الزامات حمل و نگهداری و زنجیره سرد آن نیز باید قابل احراز باشد. واکسن مورد نیاز برنامه‌های بهداشتی در اولویت تأمین قرار دارد و پس از ورود و تأیید محموله‌ها، توزیع آن با اولویت گروه‌های در معرض خطر و افراد واجد شرایط برنامه‌های وزارت بهداشت انجام خواهد شد. زمان و نحوه توزیع واکسن در شبکه بهداشتی و همچنین داروخانه‌ها، پس از قطعی شدن فرآیند تأمین و تأیید محموله‌ها، از سوی مراجع رسمی اعلام خواهد شد. وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو از مردم درخواست می‌کنند تا زمان اعلام رسمی، از خرید واکسن‌های آنفلوآنزا از منابع غیررسمی و خارج از شبکه مجاز خودداری کنند. فرآورده‌هایی که خارج از شبکه رسمی عرضه می‌شوند، ممکن است از نظر اصالت، شرایط نگهداری و رعایت زنجیره سرد قابل تأیید نباشند.

همچنین برخی واکسن‌های عرضه شده در خارج از شبکه رسمی ممکن است مربوط به فرمولاسیون نیمکره جنوبی باشند. بنابراین صرف مشاهده نام تجاری یک واکسن، به تنهایی به معنای مناسب بودن آن برای فصل پیش رو یا قابل تأیید بودن شرایط نگهداری آن نیست و تشخیص فرآورده قابل مصرف باید بر اساس بررسی‌های رسمی سازمان غذا و دارو انجام شود. با توجه به محدودیت منابع و ضرورت اولویت‌بندی، سالمندان، افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای و سایر گروه‌های در معرض خطر، مطابق دستورالعمل‌های وزارت بهداشت، در اولویت دریافت واکسن قرار خواهند داشت. در کنار واکسیناسیون، رعایت اصول خودمراقبتی در کاهش خطر ابتلا و انتقال بیماری‌های تنفسی اهمیت دارد. تهویه مناسب فضاهای بسته، شست‌وشوی مرتب دست‌ها، پرهیز از تماس نزدیک با افراد دارای علائم بیماری، استفاده از ماسک در محیط‌های شلوغ و بسته و مراجعه به مراکز درمانی در صورت بروز علائم شدید، از جمله توصیه‌های مهم بهداشتی است. »

دشواری واردات انواع دارو و مواد اولیه مورد نیاز کارخانه‌های داروسازی کشور در شرایط فعلی، پیش از این هم توسط وزیر بهداشت و رییس سازمان غذا و دارو مورد اشاره قرار گرفته بود. محمدرضا ظفرقندی ظرف روزهای اخیر گفته بود که هزینه حمل و نقل ۱۰ برابر افزایش یافته و رییس سازمان غذا و دارو هم در توضیح دلیل توقف تولید واکسن آنفلوآنزای ایرانی هم گفته بود: «واکسن آنفلوآنزای وارداتی که در سال‌های گذشته استفاده می‌شد، واکسن نوترکیب نبود، اما واکسن ایرانی تولید شده، نوترکیب است.

واکسن‌های نوترکیب در بازار جهانی قیمت بالاتری دارند و انتظار این بود که واکسن ایرانی نیز با قیمتی در سطح واکسن نوترکیب خارجی یا درصدی از آن عرضه شود. در سال‌های گذشته تلاش می‌شد قیمت واکسن ایرانی در محدوده قیمت واکسن وارداتی تعیین شود، اما واکسن وارداتی به دلیل نوع تولید، قیمت پایین‌تری داشت. با وجود قیمت پایین‌تر واکسن ایرانی، استقبال کافی از آن صورت نگرفت و متأسفانه در دو، سه سال گذشته، شاید نیمی یا حتی بیشتر از تولید واکسن آنفلوآنزای ایرانی به دلیل نبود تقاضای کافی در پایان فصل مصرف، معدوم شد که زیان قابل توجهی به تولیدکننده وارد کرد.

امسال نیز شرکت تولیدکننده اعلام کرد که از تولید واکسن آنفلوآنزا خارج می‌شود که این موضوع خبر خوبی نیست؛ چرا که در شرایطی که ظرفیت تولید داخلی می‌توانست کمک‌کننده باشد و شرایط تأمین جهانی نیز تغییر کرده، یک تولیدکننده داخلی به دلیل مسائل مربوط به قیمت‌گذاری از این حوزه خارج شده است.» 

طبق اخرین اعلام رییس سازمان غذا و دارو، تا هفته قبل برای واردات حدود یک میلیون دوز واکسن برنامه‌ریزی شده بود که روز چهارشنبه اول مهر ماه، توزیع ۷۰۰ هزار دوز شامل ۳۵۰ هزار دوز برای شبکه بهداشت و توزیع برای گروه‌های پرخطر (مادران باردار، کودکان ۶ ماهه تا ۵ ساله، سالمندان بالای ۶۵ سال، بیماران مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای، افراد دارای نقص ایمنی، بیماران سرطانی، کادر درمانی بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها، جانبازان) و ۳۵۰ هزار دوز برای داروخانه‌ها اعلام شد و رییس سازمان غذا و دارو گفت که در هفته اول مهر هم حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار دوز دیگر وارد کشور خواهد شد که این واکسن وارداتی، از کشور چین است اما واکسن‌هایی از روسیه و اروپا نیز در راه است و به زودی وارد می‌شود. 

امسال با چه شرایطی مواجهیم؟ 

طبق اعلام مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، نیمه اسفند پارسال، ۹.۵ درصد از مراجعان سرپایی، دارای علائم شبه آنفلوانزا ILI و ۹.۳ درصد از مراجعان بستری دارای علائم عفونت شدید حاد تنفسی SARI بودند و از ۱۶۰ نمونه تنفسی از مراجعان بستری دارای تظاهرات «ILI» یا «SARI» نتایج ۰.۶ درصد از آزمایش‌های کووید - ۱۹ و نتایج ۳.۷ درصد آزمایش‌های آنفلوآنزا در این نمونه‌ها، مثبت بود. 

اول تیر امسال، وزارت بهداشت در گزارش جدید اعلام کرد که وضعیت آنفلوآنزا در ۵ استان بالاتر از آستانه هشدار بالاست به نحوی که ۴.۹ درصد از مراجعان سرپایی، دارای علائم شبه آنفلوانزا «ILI» و ۵.۸ درصد از مراجعان بستری، دارای علائم تنفسی شدید «SARI» هستند و استان‌های چهارمحال و بختیاری با ۲۳.۵ درصد، خوزستان با ۱۸.۳ درصد، بوشهر با ۱۵.۶ درصد، همدان با ۱۱.۳ درصد و قم با ۱۱.۱ درصد موارد مثبت آنفلوانزا، بالاتر از آستانه هشدار بالا قرار گرفته‌اند. استان‌های گلستان با ۹.۱ درصد، البرز با ۶.۵ درصد و مازندران با ۵.۵ درصد موارد مثبت آنفلوآنزا هم کمتر از آستانه هشدار بالا قرار دارند و ۵۲ درصد موارد مثبت آنفلوآنزا، در گروه سنی کودکان گزارش شده چنانکه ۸.۸ درصد موارد مثبت برای گروه سنی کمتر از ۲ سال، ۲۰.۲ درصد برای گروه سنی ۲ تا ۵ سال و ۲۳ درصد برای گروه سنی ۶ تا ۱۵ سال گزارش شده است. 

هفته اول مرداد، گزارش وزارت بهداشت حاکی از افزایش افراد دارای علائم شبه آنفلوآنزا و علائم تنفسی شدید بود چنان که ۷.۶ درصد از مراجعان سرپایی، دارای علائم شبه آنفلوآنزا و ۸.۸ درصد از مراجعان بستری، دارای علائم تنفسی شدید بودند. در همین هفته، استان‌های خوزستان با ۱۸.۷ درصد و بوشهر با ۱۲.۵ درصد نمونه مثبت آنفلوآنزا، بالاتر از آستانه هشدار بالا قرار گرفتند و ۴۱.۶ درصد موارد مثبت آنفلوآنزا در گروه سنی کودکان گزارش شد (۱۱.۹ درصد برای گروه سنی کمتر از ۲ سال، ۸.۳ درصد برای گروه سنی ۲ تا ۵ سال و ۲۱.۴ درصد برای گروه سنی ۶ تا ۱۵ سال) 

از نیمه شهریور اخبار از افزایش موارد ابتلای کرونا در استان‌های مختلف حکایت داشت و رییس مرکز تحقیقات مقاومت میکروبی دانشگاه علوم‌پزشکی تهران، افزایش ابتلای کرونا با زیرسویه اومیکرون و آنفلوآنزای نوع B را در کشور تایید کرد. در طول دو هفته پایانی شهریور ۷ دانشگاه علوم پزشکی در استان‌های خراسان شمالی، کرمان، خراسان رضوی، مرکزی، بوشهر، گلستان و یزد از افزایش موارد ابتلای کرونا خبر دادند. 

۱۵ شهریور دانشگاه علوم پزشکی استان خراسان شمالی از همزمانی افزایش شیوع کرونا و آنفلوآنزا در این استان خبر داد و اعلام کرد که در حال حاضر بیشتر بیماری ویروسی شایع در این استان، در ابتدا کرونا و بعد از آن آنفلوآنزا است. 

۱۸ شهریور، دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان خبر داد که حدود ۴۰ درصد از مراجعان سرپایی به درمانگاه‌ها در رفسنجان مبتلا به عفونت‌های تنفسی از جمله آنفلوآنزا و کرونا هستند و در هفته‌های اخیر، سیر آنفلوآنزا و کرونا در شهرستان رفسنجان روند افزایشی داشته و تعداد مراجعان به درمانگاه‌ها، مطب‌ها و بیمارستان‌ها افزایش یافته است. 

۲۳ شهریور، دانشگاه علوم پزشکی نیشابور از روند صعودی موارد مثبت کرونا خبر داد و اعلام کرد که حدود ۱۹ درصد از تست کرونای بیماران بستری در مراکز درمانی شهرستان با علائم عفونت‌های حاد تنفسی، مثبت بوده است. 

۲۱ شهریور، دانشگاه علوم پزشکی اراک از افزایش ابتلای کرونا و تعداد سه الی چهار برابری مبتلایان در مقایسه با شمار بیماران آنفلوآنزای استان خبر داد

هفته پایانی شهریور، دانشگاه علوم پزشکی بوشهر هم از شناسایی ۹ مبتلای کرونا در استان ظرف ماه مرداد خبر داد

همزمان دانشگاه علوم پزشکی گلستان هم ۱۷ نمونه مثبت کرونا از ۱۰۷ تست ارسالی از بیمارستان‌ها و مراکز سرپایی استان ثبت کرد. 

۲۸ شهریور دانشگاه علوم پزشکی یزد هم از آغاز روند افزایشی بروز کرونا از نیمه دوم مردادماه خبر داد و اعلام کرد که این افزایش قابل توجه بوده و در هفته پایانی شهریور ۱۲ درصد نمونه‌های بستری از نظر کرونا مثبت شده است. 

گزارش استان‌ها در حالی منتشر می‌شد که رییس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت هم در گفت‌وگو با خبرگزاری ایسنا در روزهای اخیر، همزمانی افزایش ابتلا به کرونا و آنفلوآنزا از ابتدای شهریور را تایید کرد و گفت: «در هفته منتهی به ۲۱ شهریور و در بین مبتلایان به علائم عفونت‌های تنفسی، میزان مثبت شدن تست کرونا ۱۱.۷ درصد و آنفلوآنزا حدود ۴ درصد بود و روند موارد هر دو بیماری قدری افزایشی بوده است.» 

طبق آخرین گزارش وزارت بهداشت در هفته پایانی شهریور، بروز کرونا در کشور برای پنجمین هفته متوالی در حال افزایش است و ۶.۵ درصد از مراجعان سرپایی، دارای علائم شبه آنفلوانزا «ILI» و ۷.۴ درصد از مراجعان بستری دارای علائم تنفسی شدید «SARI» هستند و شیوع آنفلوآنزا در گروه سنی کودکان هم افزایش یافته چنان که ۳۲.۴ درصد موارد مثبت آنفلوآنزا مربوط به گروه سنی کودکان است (۹.۳ درصد برای گروه سنی کمتر از ۲ سال، ۱۲ درصد برای گروه سنی ۲ تا ۵ سال و ۱۱.۱ درصد برای گروه سنی ۶ تا ۱۵ سال) 

طبق همین گزارش، تعداد موارد مثبت آنفلوآنزا در استان بوشهر ۲۵.۳ درصد، استان هرمزگان ۸.۶ درصد و استان خوزستان ۵.۶ درصد گزارش شده است.