دختر تک‌تیرانداز ۱۸ساله شوروی

فرارو- «نادیا، فکر کنم می‌میرم. درباره من در لنینگراد و قزاقستان بنویس، فراموشم نکن... حیف که زندگی‌ام کوتاه است.» این جمله، به روایت نادژدا ماتویوا، هم‌رزم آلیا مولداگولوا، یکی از آخرین حرف‌هایی بود که از او به جا مانده؛ دختری که چند ساعت بعد، در ۱۴ ژانویه ۱۹۴۴ و در نبردی در نزدیکی کازاچیکا جان باخت. آلیا فقط ۱۸ سال داشت.

به گزارش فرارو، آلیا دختری قزاق بود که جنگ، او را از محاصره لنینگراد تا مدرسه تک‌تیراندازان زن و سرانجام خط مقدم کشاند. کشته شدن ۷۸ سرباز و افسر دشمن به حساب آلیا مولداگولوا گذاشته شده؛ پشت این عدد اما دختری قرار گرفته که زمانی آرزوی خلبان شدن داشت. البته درباره تعداد کشته‌ها روایت‌های متفاوتی باقی مانده؛ ولی این دختر 18 ساله دقیقا چند نفر را کشته بود؟

او زودتر از موعد بزرگ شد

آلیا در سال ۱۹۲۵ در روستای بولاک در منطقه خُبدا در قزاقستان به دنیا آمد. نام خانوادگی پدری‌اش در ابتدا سارکولوا بود اما بعدها نام خانوادگی دایی‌اش، اوباکیر مولداگولوف، را گرفت و با نام آلیا مولداگولوا شناخته شد.

کودکی او چندان شبیه زندگی قهرمانان کتاب‌ها نبود. مادرش مارژان را در سال‌های سخت قحطی از دست داد و پدرش هم دیگر نتوانست سرپرستی خانواده را ادامه دهد. آلیا مدتی سرگردان بود تا دایی‌اش او را پیدا کرد و به آلما-آتا برد. کمی بعد هم زندگی‌اش به مسکو و سپس لنینگراد کشیده شد.

ولی جنگ زودتر از آنکه فرصت کند زندگی معمولی را تجربه کند، از راه رسید.

محاصره لنینگراد و لمس جنگ واقعی

در تابستان ۱۹۴۱، آلمان به اتحاد شوروی حمله کرد و لنینگراد محاصره شد. خانواده دایی آلیا در همان روزهای آغازین جنگ از شهر خارج شده و به تاشکند رفتند اما آلیا همانجا ماند. او در پرورشگاه زندگی می‌کرد و خیلی زود، جنگ وارد زندگی‌اش شد؛ در شهر سنگر می‌کند، برای مقابله با آتش‌سوزی ناشی از بمب‌های آتش‌زا کمک می‌رساند و مثل بسیاری از نوجوانان لنینگراد، با گرسنگی و سرمای محاصره دست‌وپنجه نرم می‌کرد.

در یک خاطره‌ای که بعدها درباره او نقل شد، گفته شده یک روز آلیا برای آوردن آب از یتیمخانه بیرون رفت و بعد بیهوش پیدا شد. مشخص شد علت ضعفش این بوده که بخشی از جیره غذایی خودش را به دختر کوچک‌تری داده است.

در مارس ۱۹۴۲، آلیا همراه کودکان پرورشگاه از لنینگراد خارج و از مسیر «جاده زندگی» به منطقه یاروسلاول منتقل شد. او از محاصره جان سالم به در برد ولی جنگ هنوز تمام نشده بود.

رویای پرواز

آلیا بعد از پایان کلاس هفتم، به‌تنهایی راهی ریبینسک شد و در دانشکده فنی هوانوردی ثبت‌نام کرد. او می‌خواست خلبان شود. با این حال، جنگ برای رویاهای نوجوانان برنامه دیگری داشت.

در دانشکده، به جای آموزش‌های مربوط به پرواز، در رشته‌ای مربوط به فلزکاری سرد قرار گرفت. چند ماه بعد تحصیل را رها کرد و به ارتش پیوست.

در ۲۱ دسامبر ۱۹۴۲، نام او از فهرست دانشکده خارج شد؛ دلیل رسمی هم رفتن به جبهه بود؛ آلیا هنوز ۱۷ ساله بود.

حالا تفنگ جای هواپیما را گرفت

مسیر رسیدن او به خط مقدم از مدرسه تک‌تیراندازان زن گذشت. این مدرسه در سال ۱۹۴۳ به شکل رسمی سازمان‌دهی شد و دختران جوان در آن تیراندازی، استتار، حرکت در میدان نبرد و کار با سلاح را آموزش می‌دیدند.

هم‌رزمان آلیا بعدها از دختری کوچک‌اندام و به ظاهر شکننده‌ای گفتند که جنگ، گرسنگی و محاصره، آثارش را روی بدن او گذاشته بود اما حاضر نبود از تمرین عقب بماند. یکی از هم‌کلاسی‌هایش تعریف کرد که آلیا حتی بعد از خاموشی، گاهی مخفیانه به جنگل می‌رفت تا بالا رفتن از درخت را تمرین کند. چون فکر می‌کرد این مهارت در میدان نبرد به کارش خواهد آمد.

آلیا در فوریه ۱۹۴۳ سوگند نظامی خورد و تابستان همان سال آموزش خود را به پایان رساند. طبق برخی روایت‌ها، به دلیل وضعیت جسمی‌اش به او پیشنهاد شد در مدرسه بماند و مربی شود اما قبول نکرد. مقصدش جبهه بود.

از ۳۲ تا ۷۸؛ عددهایی که آلیا را ساختند

تابستان ۱۹۴۳ آلیا به تیپ ۵۴ مستقل تفنگدار -از نیروهای ارتش سرخ- اعزام شد. جنگ حالا واقعی‌تر شده بود.

هم‌رزمش، نادژدا ماتویوا، بعدها از اولین روزهای حضور او در جبهه تعریف کرد. اینکه آلیا در ابتدا نتوانست هدفی بزند و ناراحت شد اما خیلی زود ورق برگشت.

در اکتبر همان سال، تعداد کشته‌های ثبت‌شده‌اش به ۳۲ رسید.

ماتویوا، آلیا را تیراندازی ماهر توصیف کرده و در کنار این مهارت، از روحیه بی‌پروای او هم گفته است. یک بار، آلیا در آن سوی رودخانه لوات رو به مواضع آلمان‌ها فریاد زده بود: «فریتز، خودت را نشان بده!»

او حتی پس از شلیک به دو دیده‌بان آلمانی، دوربین‌شان  را هم هدف گرفت که باعث شد جای او لو برود و مواضعش زیر آتش خمپاره قرار گیرد.

البته او زنده ماند و به تیراندازی ادامه داد.

چند هفته بعد، در نامه‌ای که آلیا در دسامبر ۱۹۴۳ برای یکی از دوستانش نوشت، از کشتن ۱۴ نیروی آلمانی در سه روز خبر داد و تعریف کرد که فرمانده‌اش بعد از دیدن نتیجه کار، او را بوسیده و مانند پسر خودش تحسین کرده است.

بعد از مرگ آلیا، عدد دیگری در اسناد نظامی ثبت شد: ۷۸ سرباز و افسر دشمن. (ریز اعداد طبق اسناد، مشخص نیست)

آخرین روزهای آلیا مولداگولوا

ژانویه ۱۹۴۴، ارتش سرخ در منطقه نووسوکولنیکی پیشروی می‌کرد. ۱۴ ژانویه، نیروهای شوروی برای تصرف روستای کازاچیکا وارد نبرد شدند. آلیا مولداگولوا هم در میان آنها بود.

در روایت رسمی، آلیا در جریان حمله از موضع خود برخاست و سربازان را به پیشروی تشویق کرد. زخمی شد ولی عقب ننشست. کمی بعد، یک افسر آلمانی را هدف گرفت و خودش نیز به‌شدت زخمی شد.

این روایت، بعدها به یکی از ماندگارترین تصاویر از آلیا تبدیل شد: تک‌تیراندازی که در آخرین نبرد، از جای خود برخاست، سربازان را فراخواند و تا آخرین لحظه جنگید.

اما روایت دیگری هم وجود دارد؛ روایتی که تصویر قهرمانانه و یکدست از مرگ او را پیچیده‌تر می‌کند؛ یکی از شاهدان سال‌ها بعد گفت آلیا پس از زخمی شدن به ساختمانی منتقل شد که مجروحان را در آن نگهداری می‌کردند. ساختمان آتش گرفت و آلیا همان‌جا جان باخت. پژوهشگرانی که بعدها درباره زندگی او تحقیق کردند نیز این روایت را قابل توجه دانستند.

به همین دلیل، فقط می‌توان درباره تاریخ مرگ او با قطعیت صحبت کرد، نه نحوه مردنش: ۱۴ ژانویه ۱۹۴۴؛ آلیا مولداگولوا ۱۸ ساله بود.

چهار ماه بعد، در ۴ ژوئن ۱۹۴۴، عنوان «قهرمان اتحاد شوروی» و نشان لنین به او اعطا شد.

آلیا بعد از مرگ چه شد؟

مرگ آلیا به معنای پایان داستان او نبود. برعکس، از چند دهه بعد، بازنمایی آن دختر ۱۸ساله، وارد سینما، تئاتر، موسیقی و حافظه عمومی قزاقستان شد. البته زین پس، هر نسل، روایت خودش را از او ساخت.

در سال ۱۹۷۸، باله «آلیا» روی صحنه رفت و نمایشنامه‌ای با همین نام نیز به قلم آ. تارازی نوشته شد.

چند سال بعد، در ۱۹۸۵، فیلم «تک‌تیراندازان» snipers به کارگردانی بولوتبک شمشیف ساخته شد و آیتورگان تمیرووا نقش آلیا را بازی کرد. شباهت ظاهری تمیرووا به آلیا آن‌قدر زیاد بود که تصویر این بازیگر به‌تدریج به جای آلیا اشتباه گرفته شد.

شاید ماندگارترین روایت از آلیا، یک ترانه باشد؛ «Әлия» با شعر باکیر تاجیبایف و موسیقی سیدالله بایتِرِکوف. این ترانه در دهه ۱۹۷۰ ساخته شد و با اجرای رزا ریِمبایوا به شهرت گسترده‌ای رسید. ریمبایوا در سال ۱۹۷۷ با همین ترانه در جشنواره «گلدن اورفئوس» بلغارستان جایزه بزرگ را به دست آورد و نام آلیا را برای مخاطبانی فراتر از قزاقستان شناخته‌شده‌تر کرد. درباره نخستین اجرای این ترانه روایت‌های متفاوتی وجود دارد و نام تِلِکتِس نورماغامبتوف با گروه «گُلدر» و همچنین ناگیمه اسکالیِوا در منابع آمده است.

این ترانه اما با ریمبایوا تمام نشد. سال‌ها بعد، دیمش قودایبرگن، خواننده‌ای که حالا یکی از مشهورترین چهره‌های موسیقی قزاقستان است، در سن ۱۳سالگی «آلیا» را اجرا کرد. از آن اجرای کودکی، دست‌کم یک ضبط صوتی در دسترس است:

آلیا مولداگولوا از آن به بعد،  فقط نام یک سرباز روی پرونده‌ای نظامی یا سنگ یادبود نبود؛ او به بخشی از فرهنگ عمومی قزاقستان تبدیل شده. در این میان، سینما چهره‌ای به او داد، موسیقی صدایش کرد و هر نسل از خوانندگان و هنرمندان، بخشی از تصویر او را دوباره ساختند.