۲۰ میلیون کودک قربانی سوءاستفاده آنلاین
بر اساس گزارش تازه یونیسف، نزدیک به ۶۰ درصد این موارد در شبکههای اجتماعی رخ داده است؛ فضایی که کودکان در آن بازی میکنند، با دوستانشان در ارتباطاند و بخشی از زندگی روزمره خود را میگذرانند.
حدود ۲۰ میلیون کودک ۱۲ تا ۱۷ساله در ۲۱ کشور جهان طی یک سال دستکم یک شکل از سوءاستفاده یا استثمار جنسی تسهیلشده با فناوری را تجربه کردهاند.
به گزارش یورونیوز، بر اساس گزارش تازه یونیسف، نزدیک به ۶۰ درصد این موارد در شبکههای اجتماعی رخ داده است؛ فضایی که کودکان در آن بازی میکنند، با دوستانشان در ارتباطاند و بخشی از زندگی روزمره خود را میگذرانند.
گزارش یونیسف بر پایه دادههای حدود ۲۱ هزار کودک اینترنتکار در ۲۱ کشور است که اطلاعات آنها بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ جمعآوری شده است. این گزارش تخمین میزند بیش از ۱۵ میلیون کودک در معرض محتوای جنسی ناخواسته قرار گرفتهاند، ۹ میلیون نفر برای گفتوگوهای جنسی یا ارسال تصاویر جنسی تحت فشار قرار گرفتهاند و تصاویر جنسی حدود ۴ میلیون کودک بدون رضایت آنها منتشر شده است.
اما مساله حضور کودکان در فضای آنلاین تنها به زمانی مربوط نمیشود که آنها خودشان تلفن همراه به دست میگیرند و حسابی در شبکههای اجتماعی میسازند. در بسیاری از موارد، ردپای دیجیتال آنها سالها پیش از آنکه بتوانند درباره حضور خود در اینترنت تصمیم بگیرند، شکل گرفته است.
مشکل بهویژه زمانی جدیتر میشود که تصاویر به شکل عمومی و در دسترس همگان، از جمله سوءاستفادهکنندگان آنلاین، منتشر شوند.
آنیا استویچ پژوهشگر ارتباطات در دانشگاه وین: کودکی که پیش از دسترسی خود به اینترنت، آنلاین شده است
در سالهای اخیر، انتشار عکس، ویدئو و اطلاعات مربوط به فرزندان در شبکههای اجتماعی به پدیدهای موسوم به «اشتراکگذاری تصاویر کودکان توسط والدین (Sharenting)» تبدیل شده است. نتایج یک نظرسنجی مستقل از والدین در ایرلند و فرانسه نشان میدهد سهچهارم والدین در یک سال گذشته محتوایی درباره فرزندانشان در اینترنت منتشر کردهاند و یکسوم آنها هر روز یا چند بار در هفته چنین کاری انجام میدهند.
در میان والدینی که محتوایی درباره فرزندانشان منتشر میکنند، ۱۰ درصد والدین در فرانسه خود را «والد اینفلوئنسر» میدانند. در همین حال ۴۰ درصد والدین گفتهاند که پیش از انتشار محتوای مربوط به فرزندشان، یا اصلا رضایت کودک را نگرفتهاند و یا بهندرت این کار را انجام دادهاند و تنها ۳ تا ۴ درصد والدین نیز گفتهاند هدفشان از این کار کسب درآمد اضافی است.
این ارقام نشان میدهد که انتشار محتوای مربوط به کودکان برای بسیاری از والدین بخشی عادی از زندگی آنلاین شده است، اما همزمان پرسشهایی درباره حریم خصوصی، استقلال و حق کودک برای تصمیمگیری درباره اطلاعات و تصویر خود ایجاد میکند.
آنیا استویچ، پژوهشگر ارتباطات در دانشگاه وین، در سال ۲۰۲۳ درباره همین مساله هشدار داده بود. از نظر او والدین باید نسبت به خطر استفاده دیگران از تصاویر و ویدئوهای کودکان آگاه باشند. به گفته این پژوهشگر ارتباطات مشکل بهویژه زمانی جدیتر میشود که تصاویر به شکل عمومی و در دسترس همگان، از جمله سوءاستفادهکنندگان آنلاین، منتشر شوند.
موضوع فقط این نیست که یک عکس ممکن است سالها بعد برای کودک ناخوشایند یا خجالتآور باشد. وقتی تصویری در اینترنت منتشر میشود کنترل والد بر اینکه چه کسی آن را میبیند، ذخیره یا دوباره منتشر میکند، محدود میشود.
به این ترتیب کودک ممکن است پیش از آنکه بتواند درباره حریم خصوصی خود تصمیم بگیرد صاحب یک هویت دیجیتال شود که بخشهایی از آن را دیگران از جمله والدینش ساختهاند.
در ۹ کشور مورد بررسی، حدود ۱.۱ میلیون کودک گفتهاند تصاویر یا ویدئوهای جنسی تولید شده با هوش مصنوعی از آنها ساخته شده است.
گزارش یونیسف: یک عکس ساده چه اطلاعاتی درباره کودک فاش میکند؟
پژوهشهای جدید درباره «اشتراکگذاری تصاویر کودکان توسط والدین (Sharenting)» نشان میدهند مساله فراتر از خود عکس است. اطلاعات همراه تصاویر میتوانند درباره مکانهایی که کودک در آنها حضور دارد، مدرسه، فعالیتهای روزمره و روابط خانوادگی او نیز سرنخهایی در اختیار دیگران قرار دهند.
از سوی دیگر خصوصی بودن حساب نیز لزوما به معنای کنترل کامل بر تصویر نیست. فردی که به یک پست دسترسی دارد میتواند از آن اسکرینشات بگیرد یا تصویر را دوباره منتشر کند.
ظهور ابزارهای هوش مصنوعی نیز خطر تازهای ایجاد کرده است. گزارش تازه یونیسف میگوید در ۹ کشور مورد بررسی، حدود ۱.۱ میلیون کودک گفتهاند تصاویر یا ویدئوهای جنسی تولید شده با هوش مصنوعی از آنها ساخته شده است.
یونیسف در گزارش خود درباره این تصاویر جعلی از دولتها و شرکتهای فناوری خواسته است قوانین و سازوکارهای مقابله با اشکال جدید سوءاستفاده از جمله محتوای جنسی تولید شده با هوش مصنوعی را تقویت کنند.
در نتیجه، مسئله انتشار تصویر کودک دیگر تنها به این پرسش محدود نیست که «چه کسی عکس را میبیند؟» بلکه این پرسش نیز مطرح است که این تصویر بعدا چه استفادهای میتواند داشته باشد؟
وقتی کودک خودش به «محتوا» تبدیل میشود
نوع دیگری از حضور کودکان در شبکههای اجتماعی زمانی شکل میگیرد که کودک نه فقط موضوع عکسهای خانوادگی بلکه بخشی از فرایند مستمر تولید محتوا باشد.
به این کودکان معمولا «کودک اینفلوئنسر (Kidfluencer)» گفته میشود؛ کودکانی که حضورشان در شبکههای اجتماعی میتواند برای جذب مخاطب، تبلیغات، همکاری با برندها و کسب درآمد مورد استفاده قرار گیرد.
مرز میان یک ویدئوی خانوادگی و فعالیت اقتصادی اما همیشه روشن نیست.
اگر حضور کودک در تولید محتوا مستمر شود بخش قابل توجهی از وقت او را بگیرد، با تحصیل و استراحتش تداخل داشته باشد و از حضور او درآمد ایجاد شود، پرسش دیگری مطرح میشود:
آیا دیگر با یک سرگرمی خانوادگی روبرو هستیم یا نوعی فعالیت کاری؟
یک پژوهش منتشرشده در Journal of Business Ethics در سال ۲۰۲۵، دقیقا با همین پرسش به سراغ پدیده کودک اینفلوئنسر (Kidfluencer) رفته است.
پژوهشگران با بررسی نمونههایی از کانالهای خانوادگی، این پدیده را در چارچوب حقوق کودک و مفهوم کار کودک بررسی کردهاند و از خطرهایی مانند نقض حریم خصوصی، فقدان رضایت، آسیب و استثمار اقتصادی سخن گفتهاند.
این به معنای آن نیست که هر کودکی که در شبکههای اجتماعی ظاهر میشود، «کودک کار» محسوب میشود. مسئله زمانی جدیتر میشود که تولید محتوا به فعالیتی منظم و درآمدزا تبدیل شود و کودک عملا بخشی از نیروی تولید محتوای اقتصادی خانواده باشد.
کنوانسیون حقوق کودک چه میگوید؟
کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد، تولید محتوای آنلاین توسط کودکان را بهطور کلی ممنوع نکرده است. اما چند حق اساسی کودک میتواند در این زمینه مطرح شود.
ماده ۳۲ کنوانسیون، کودکان را در برابر استثمار اقتصادی و هر کاری که بتواند به تحصیل، سلامت یا رشد جسمی، روانی، اخلاقی و اجتماعی آنها آسیب بزند مورد حمایت قرار میدهد.
ماده ۳۱ نیز حق کودک به استراحت، اوقات فراغت و بازی را به رسمیت میشناسد.
از سوی دیگر ماده ۱۶ درباره حفاظت از کودک در برابر مداخله خودسرانه یا غیرقانونی در حریم خصوصی اوست و ماده ۱۲ بر حق کودک برای بیان دیدگاه خود در موضوعاتی که به او مربوط میشود تأکید دارد.
بنابراین پرسش درباره «کودک اینفلوئنسر» فقط این نیست که «آیا والدین از فرزندشان درآمد کسب میکنند؟» بلکه باید پرسید کودک چقدر در تصمیمگیری درباره این فعالیت، تصویر خود و نحوه استفاده اقتصادی از آن نقش دارد؟
فرانسه؛ وقتی تولید محتوای کودک وارد قلمرو قانون کار میشود
فرانسه یکی از نمونههای مهم برخورد حقوقی با این پدیده است.
این کشور در سال ۲۰۲۰ قانونی را برای تنظیم بهرهبرداری تجاری از تصویر کودکان زیر ۱۶ سال در پلتفرمهای آنلاین تصویب کرد. این قانون در شرایط مشخصی برای فعالیتهای درآمدزا و تولید محتوایی که کودک موضوع اصلی آن است، الزامات و محدودیتهایی تعیین میکند.
در این چارچوب، موضوعاتی مانند مدت فعالیت، سلامت و ایمنی کودک، تحصیل و درآمد حاصل از فعالیت مورد توجه قرار میگیرند و در برخی موارد درآمد کودک تا رسیدن او به سن قانونی نگهداری میشود.
این رویکرد نشان میدهد که در شرایطی که حضور کودک در فضای آنلاین به یک فعالیت اقتصادی مستمر تبدیل میشود نمیتوان آن را صرفا یک سرگرمی خانوادگی دانست.
در ۵۷ درصد موارد فرد سواستفادهگر از قبل برای کودک شناختهشده بود و در ۳۸ درصد موارد کودک نخستین بار فرد سواستفادهگر را آنلاین ملاقات کرده بود.
گزارش یونیسف: مشکل فقط کودک و والدین نیست
گزارش یونیسف تاکید میکند که بخش بزرگی از سوءاستفادههای آنلاین در خود ساختار و امکانات پلتفرمها رخ میدهد. نزدیک به ۶۰ درصد موارد در شبکههای اجتماعی اتفاق افتاده و یونیسف خواستار حفاظت بیشتر از حریم خصوصی کودکان، محدودیت تماس ناخواسته بزرگسالان با آنها، سیستمهای توصیه ایمنتر و ابزارهای بهتر برای شناسایی و گزارش سواستفادهها شده است.
در عین حال دادههای یونیسف نشان میدهد که تصور «خطر فقط از سوی غریبهها میآید» نیز درست نیست: در ۵۷ درصد موارد فرد سواستفادهگر از قبل برای کودک شناختهشده بود و در ۳۸ درصد موارد کودک نخستین بار فرد سواستفادهگر را آنلاین ملاقات کرده بود. کمتر از یک درصد موارد نیز به پلیس، مددکار اجتماعی یا سازمانهای کمکرسان گزارش شده است.
از کاربر تا محتوا
گزارش تازه یونیسف تصویری نگرانکننده از مقیاس سوءاستفاده جنسی تسهیلشده با فناوری ارائه میکند. کودکانی که چنین تجربهای داشتهاند حدود چهار برابر بیشتر از دیگران افکار یا رفتارهای خودکشی و خودآسیبرسانی از خود نشان دادهاند و سطح اضطراب آنها نیز بالاتر بوده است. بیش از ۴۰ درصد موارد هرگز با فرد دیگری در میان گذاشته نشده است.
اما مساله حقوق کودکان در اینترنت فقط حفاظت از آنها در برابر مجرمان نیست. پیش از آن باید پرسید کودک چه مقدار از زندگی خود را در فضای عمومی دیجیتال در اختیار دیگران قرار میدهد و چه کسی درباره این حضور تصمیم میگیرد.
ممکن است کودک پیش از آنکه خودش کاربر شبکه اجتماعی باشد، در قالب عکس و ویدئو در آن حضور داشته باشد. ممکن است بعدها خودش به تولیدکننده محتوا تبدیل شود و در برخی موارد این فعالیت به درآمدزایی برسد.
در هر دو حالت یک پرسش مشترک وجود دارد: حق کودک برای حریم خصوصی، رضایت، بازی و محافظت در برابر استثمار اقتصادی در کجای این معادله قرار میگیرد؟
