سالگرد حکومت طالبان در افغانستان با حذف زنان، بحران آموزش کودکان و عمیقترشدن فقر همراه شده است
۵ سال زیر سلطه طالبان/ حذف تدریجی زنان از جامعه افغانستان
افغانستان اکنون تنها کشور جهان است که دختران در آن اجازه تحصیل پس از کلاس ششم را ندارند.
طالبان پنجمین سال حکومت خود را با رژه «پیروزی» در کابل و در مقابل سفارت سابق آمریکا جشن گرفت؛ اما پشت این نمایش ثبات، افغانستان با محرومیت گسترده زنان، کاهش شدید کمکهای خارجی، گرسنگی میلیونها کودک، اقتصاد شکننده و تهدیدهای امنیتی متعدد روبهرو است که آینده حکومت طالبان را مبهم نگه داشتهاند.
به گزارش شرق، پرچمها و بنرهای روز پیروزی در جایی به نمایش درآمدند که تا آگوست ۲۰۲۱ یکی از مهمترین نمادهای حضور ۲۰ساله آمریکا در افغانستان بود. سراجالدین حقانی، وزیر کشور طالبان، در پیامی ویدئویی گفت بازگشت این گروه به قدرت نتیجه «روحیه، شجاعت» و «یاری الهی» بوده است؛ هرچند در اعترافی کمسابقه پذیرفت هنوز «مسائل و مشکلاتی» وجود دارد.
این تصویر دوگانه، شاید دقیقترین توصیف از افغانستان پنج سال پس از سقوط کابل و سلطه مجدد طالبان بر این کشور باشد. طالبان توانسته ساختار قدرت خود را حفظ کرده، از فروپاشی حکومت جلوگیری کند و برخلاف برخی پیشبینیهای ۲۰۲۱، کشور نیز به شکل کامل در هرجومرج فرو نرفته است؛ اما ثبات سیاسی با رفاه یا امنیت اجتماعی یکی نیست.
در هفتههای منتهی به سالگرد حکومت طالبان، چند مقام این گروه در شمال شرق افغانستان هدف ترور قرار گرفتند. اواخر جولای مدیر اطلاعات طالبان در بدخشان در حملهای کشته شد که شاخه خراسان داعش مسئولیت آن را بر عهده گرفت. چند هفته بعد رسانههای محلی از کشتهشدن شهردار مرکز همین ولایت در حملهای دیگر خبر دادند
. در عین حال، افغانستان برخلاف نگرانیهای نخستین سال پس از خروج آمریکا، به پناهگاه گستردهای برای گروههای تروریستی بینالمللی تبدیل نشده است. با این همه، ضعف نهادهای حکومتی و گسترش فقر، فضاهایی ایجاد کرده که داعش شاخه خراسان و القاعده همچنان در آنها فعال هستند.
این وضعیت در برابر هزینهای تاریخی قرار میگیرد. آمریکا طی ۲۰ سال جنگ در افغانستان حدود ۲.۳ تریلیون دلار هزینه کرد. با این حال، پنج سال پس از خروج آشفته نیروهای آمریکایی، بسیاری از اهدافی که برای توجیه آن حضور مطرح میشدند، نهتنها محقق نشدهاند، بلکه در حوزه حقوق زنان عملا معکوس شدهاند.
۲.۴ میلیون دختر پشت درهای مدرسه
طالبان هنگام بازگشت به قدرت وعده داده بود با حکومت سختگیرانه دهه ۱۹۹۰ تفاوت خواهد داشت؛ دورانی که با اعدامهای علنی، پناهدادن به اسامه بنلادن و تخریب مجسمههای بودای بامیان شناخته میشد. با این حال؛ سازمانهای حقوقبشری میگویند وعده نرمترشدن حکومت دقیقا مطابق انتظارات و واقعیت و ایدئولوژی این گروه، خیلی زود رنگ باخت.
افغانستان اکنون تنها کشور جهان است که دختران در آن اجازه تحصیل پس از کلاس ششم را ندارند. یونسکو در برآورد نقلشده در گزارش سیانان، حدود ۲.۴ میلیون دختر را محروم از مدرسه میداند. رویترز نیز شمار دختران و زنان محروم از آموزش متوسطه و دانشگاه را حدود ۲.۵ میلیون نفر گزارش کرده است. این ممنوعیت آنقدر طول کشیده که یک نسل از دختران، سالهای نوجوانی خود را بدون ورود به کلاس دبیرستان پشت سر گذاشتهاند.
با وجود نقض گسترده حقوق بشر در افغانستان و انزوای سیاسی، طالبان در پنج سال گذشته توانسته آرام و تدریجی راههایی به بیرون باز کند. حکومت این گروه هنوز از سوی بیشتر جهان به رسمیت شناخته نشده، اما روسیه سال گذشته نخستین و تنها کشوری شد که آن را رسما شناسایی کرد. چین نیز از دسامبر ۲۰۲۳ سفیری نزد حکومت طالبان دارد و روابط اقتصادی را گسترش داده است. شرکتهای چینی به بازیگران مهم در پروژههای نفت، مس و لیتیوم افغانستان تبدیل شدهاند. طالبان همزمان از موقعیت جغرافیایی افغانستان در چهارراه آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و خاورمیانه برای قراردادهای اقتصادی استفاده میکند.
انزوای زنان
محدودیت به آموزش ختم نمیشود. زنان از بیشتر مشاغل کنار گذاشته شدهاند، آنها باید در اماکن عمومی صورت خود را بپوشانند و برای سفرهای طولانی نیاز به یک همراه مرد دارند. دادههای تازه سازمان ملل نشان میدهد نیمی از زنان افغان اکنون فقط یک یا دو بار در ماه از خانه خارج میشوند.
انزوای اجتماعی پیامد روانی سنگینی برای زنان افغان داشته است. هفت زن از هر ۱۰ زن افغان وضعیت سلامت روان خود را «بد» یا «بسیار بد» توصیف کردهاند. محبوبه سراج، از معدود فعالان زن افغان که پس از بازگشت طالبان در کابل ماند، به سیانان گفته شرایط به جایی رسیده که حتی به ترک کشور فکر میکند. او میگوید عملا نتوانسته به زنانی که به کمک نیاز دارند، یاری برساند؛ چون امکان کار از او گرفته شده و «همه حقوق زنان» از آنان سلب شده است.
مقررات تازه طالبان این نگرانی را عمیقتر کرده است. فرمانی که در ماه مارس صادر شد، به مردان اجازه میدهد همسران خود را کتک بزنند، مشروط به آنکه استخوانی از بدنشان نشکند یا جراحت آشکار و ماندگاری برجا نماند. فرمان دیگری از سوی حکومت طالبان، خروج زنان از ازدواج را دشوارتر کرده و حداقل سن قانونی ازدواج را که پیشتر ۱۶ سال بود، حذف کرده است. کارشناسان عفو بینالملل و کمیته حقوق کودک سازمان ملل هشدار دادهاند این تغییر میتواند عملا ازدواج کودکان را مشروعیت ببخشد؛ پدیدهای که از زمان بازگشت طالبان رو به افزایش بوده است.
طالبان در پاسخ میگوید حقوق زنان را مطابق شریعت رعایت میکند. اما جان سوپکو، بازرس ویژه پیشین آمریکا برای بازسازی افغانستان، شرایط زنان را در گفتوگو با سیانان در یک جمله خلاصه کرده است: «اگر زن باشید، افغانستان برای شما جهنم است».
نیاز افغانستان به کمکهای بشردوستانه
فشار بر زنان درست در زمانی تشدید شده که شبکه امدادرسانی به افغانستان نیز در حال کوچکشدن است. حدود ۴۵ درصد جمعیت افغانستان امروز به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند، اما کمکهای بینالمللی از زمان بازگشت طالبان بهشدت کاهش یافته است.
کمیته بینالمللی نجات هشدار داده نیازهای بشردوستانه افغانستان به بالاترین سطح رسیده؛ نتیجه خشکسالی، زمینلرزههای مرگبار، فقر و بازگرداندن گسترده افغانها از ایران و پاکستان. از سال ۲۰۲۱، شمار افرادی که به کمک انسانی نیاز دارند ۳.۵ میلیون نفر افزایش یافته است.
در مقابل، تأمین مالی بشردوستانه از سال ۲۰۲۲ نزدیک به ۷۰ درصد کاهش یافته است. آمریکا که زمانی بزرگترین کمککننده به افغانستان بود، اکنون حتی در میان پنج کشور نخست اهداکننده قرار ندارد. دولت ترامپ در اوایل ۲۰۲۵ تقریبا همه قراردادهای بشردوستانه و توسعهای اداره کمکهای خارجی آمریکا را در افغانستان لغو کرد و بیش از ۱.۷ میلیارد دلار کمک برنامهریزیشده از دسترس خارج شد.
زنان و کودکان نخستین قربانیان این کاهش کمکهای خارجی هستند. سازمان ملل برآورد میکند بیش از ۱۰.۷ میلیون زن و دختر افغان به کمکهای بشردوستانه وابستهاند و با ادامه وضعیت بحرانی فعلی، بیش از نیمی از سازمانهای تحت مدیریت زنان که اخیرا بررسی شدهاند، انتظار دارند فعالیت خود را متوقف یا تعلیق کنند.
برای کودکان، بحران حتی ملموستر است. مؤسسه نجات کودکان میگوید یک کودک افغان از هر ۱۰ کودک با سوءتغذیه حاد روبهرو بوده و شدیدترین شکل سوءتغذیه در حال افزایش است. یونیسف برآورد کرده بیش از ۱۱ میلیون کودک امسال به کمک بشردوستانه نیاز خواهند داشت، در حالی که نزدیک به ۶۰۰ مرکز درمانی به دلیل کاهش بودجه تعطیل شدهاند. در یکی از مناطق دورافتاده شمال افغانستان، مؤسسه نجات کودکان تنها تأمینکننده خدمات درمانی برای ۱۰ هزار نفر است.
به نوشته سیانان، فاطمه ۲۸ساله یکی از چهرههای انسانی این بحران است. او پس از بازگشت طالبان به ایران رفت تا بتواند کار خود را بهعنوان آرایشگر ادامه دهد؛ شغلی که طالبان برای زنان ممنوع کرده بود. اما او سال گذشته از ایران اخراج و به افغانستان بازگردانده شد. حالا هر صبح با یک پرسش بیدار میشود: هزینه زندگی خود و فرزندش را چگونه تأمین کند و هر شب با نگرانی درباره آینده همان کودک میخوابد.
چالش اقتصاد بدون تریاک
کاهش کمکهای بینالمللی در اقتصادی رخ داده که پیش از ۲۰۲۱ نیز بهشدت به پول خارجی متکی بود. در دوره حضور آمریکا و متحدانش، کمک خارجی حدود سهچهارم مخارج عمومی افغانستان را تأمین میکرد. بیشتر آن منابع اکنون از بین رفته و میلیاردها دلار از ذخایر بانک مرکزی افغانستان نیز به دلیل سابقه حقوقبشری طالبان از سوی آمریکا و متحدانش مسدود مانده است.
آزادسازی این پول یکی از مهمترین ابزارهای چانهزنی در مذاکرات طالبان با دولتهای غربی است. ممنوعیت تحصیل دختران نیز یکی از اصلیترین موانع توافق است؛ تناقضی تلخ که در آن بخشی از پولی که زمانی بودجه آموزش را تأمین میکرد، اکنون برای وادارکردن طالبان به بازگرداندن همان آموزش مسدود مانده است.
بیشتر افغانها امروز از تجارت غیررسمی و درآمدهای کوچک روزانه زندگی میکنند. برای زنان، محدودیت کار حتی همین مسیرها را هم بستهتر کرده است.
در این میان، طالبان در یک حوزه نتیجهای به دست آورده که دولتهای قبلی و آمریکا پس از صرف میلیاردها دلار نتوانستند محقق کنند: کاهش تولید تریاک. واشینگتن در دو دهه نزدیک به ۹ میلیارد دلار برای مبارزه با مواد مخدر هزینه کرد، اما این سیاست بارها شکستخورده توصیف شد و در مواردی حتی اقتصاد مواد مخدر را تقویت و منابع طالبان را افزایش داد.
طالبان در ۲۰۲۲ کشت خشخاش را ممنوع کرد و تولید تریاک پس از آن حدود ۹۵ درصد کاهش یافت؛ یکی از بزرگترین سقوطهای تولید مواد مخدر غیرقانونی در تاریخ معاصر به گفته دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل و دیگر کارشناسان.
اما موفقیت آماری، هزینه اجتماعی بزرگی داشت. خشخاش بخش مهمی از درآمد روستاییان را تأمین میکرد و طالبان بدون ایجاد معیشت جایگزین واقعی، این منبع درآمد را از میان برد؛ در برخی مناطق نیز ممنوعیت با زور اجرا شد. سازمان ملل اکنون درباره رشد تولید و قاچاق مواد مخدر مصنوعی، ازجمله متآمفتامین، هشدار میدهد.
پنج سال پس از خروج آمریکا، شاید مهمترین دستاورد طالبان همان بقا باشد؛ اما بقا با حکمرانی موفق یکی نیست. در خیابانهای کابل، طالبان «پیروزی» را جشن میگیرد، ولی در خانههای بسیاری از افغانها، یک پرسش ساده هنوز پاسخی روشن ندارد: فردا چگونه باید زندگی کرد؟
