بحران برق سال آینده، وخیم‌تر خواهد شد / به جای تدبیر چشم انتظار معجزه نشسته‌اند / به مقصد نمی‌رسیم مگر اینکه جسارت اصلاح داشته باشیم

فرارو- در سایه تداوم تنش‌های نظامی و ژئوپلیتیک اخیر کشور، سریال قطعی برق در بسیاری از استان‌ها به شکلی برنامه‌ریزی‌شده در حال اجراست. با این وجود، در نخستین هفته‌های آغاز این بحران، خاموشی‌ها در برخی مناطق بدون اطلاع‌رسانی قبلی و به صورت کاملاً ناگهانی اعمال شد که موجی از نارضایتی‌های عمومی را به همراه داشت.

به گزارش فرارو، مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران، در واکنش به انتقادات گسترده نسبت به این خاموشی‌های بی‌برنامه، اظهارنظری جنجالی مطرح کرد و گفت: «اگر می‌دانستید دشمنان چه تعداد تاسیسات برقی را هدف قرار داده‌اند، دیگر این سوال را مطرح نمی‌کردید.»

اکنون افکار عمومی و محافل کارشناسی درگیر یک پرسش اساسی هستند: سهم درگیری‌های نظامی اخیر در بحران برق کشور چقدر است و چه میزان از این خاموشی‌ها ریشه در مشکلات ساختاری دارد؟

بسیاری از تحلیلگران حوزه انرژی بر این باورند که هرچند نمی‌توان آسیب‌های وارده به بخشی از زیرساخت‌های شبکه توزیع و تولید را کتمان کرد، اما ریشه اصلی تاریکی‌های امروز را باید در دهه‌ها سوءمدیریت، ناترازی مزمن تولید و مصرف، فقدان سرمایه‌گذاری و سیاست‌گذاری‌های کلان اشتباه جست‌وجو کرد. این بحران عمیق، مدت‌ها پیش از آغاز تنش‌های نظامی نیز وجود داشته و اکنون ابعاد پنهان آن نمایان‌تر شده است.

هاشم اورعی، استاد دانشگاه صنعتی شریف و رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی ایران، در گفت‌وگو با فرارو، ضمن انتقاد شدید از رویه فعلی که وی آن را «توجیه ناکارآمدی‌های مدیریتی با استناد به شرایط جنگی» می‌نامد، هشدار می‌دهد که در صورت تداوم این مسیر، تابستان سال آینده از امسال نیز بحرانی‌تر خواهد بود.

وعده توخالی پایان خاموشی‌ها؛ سریال تکراری هر سال 

هاشم اورعی در تحلیل ریشه‌های قطعی برق و محدودیت‌های اعمال‌شده تحت تاثیر آسیب‌های زیرساختی، تصریح کرد: «بیش از یک دهه است که کارشناسان نسبت به وخامت وضعیت برق کشور، به ویژه در روزهای اوج مصرف در فصل گرم، هشدارهای پیاپی داده‌اند؛ بنابراین این چالش مختص به تحولات دیروز و امروز نیست. متاسفانه در شرایط کنونی، هیچ نشانه روشنی برای رفع ناترازی برق یا چشم‌انداز امیدبخشی در این حوزه به چشم نمی‌خورد. من با صراحت و تاسف کامل اعلام می‌کنم که اگر در تابستان امسال یا سال آینده با مشکل کمبود برق و خاموشی مواجه نشویم، جای شگفتی دارد.»

این استاد دانشگاه افزود: «معضل اساسی این است که هر سال با پایان یافتن تابستان و کمرنگ شدن حافظه کوتاه‌مدت جامعه درباره مصائب بی‌برقی، مدیران و مسئولان ذی‌ربط به ارائه مجموعه‌ای از وعده‌های توخالی، غیرواقعی و گزارش‌های بی‌اساس روی می‌آورند و قاطعانه وعده می‌دهند که سال آینده هیچ‌گونه خاموشی نخواهیم داشت. اما در نهایت و در میدان عمل، اثبات می‌شود که تمامی این وعده‌ها خلاف واقع بوده‌اند. این رفتار دو حالت بیشتر ندارد: یا مسئولان از وضعیت واقعی شبکه کاملاً بی‌اطلاعند که بسیار بعید به نظر می‌رسد، و یا فاقد صداقت و شجاعت لازم برای بیان حقایق هستند.»

وی با ارزیابی شرایط کنونی خاطرنشان کرد: «در سال جاری نیز بروز خاموشی‌ها کاملاً قابل پیش‌بینی بود. با این حال، در شرایطی که هیچ‌گونه اعلام رسمی مبنی بر احتمال قطعی برق صورت نگرفته بود و حتی تا چند هفته پیش مدیران بر عدم قطعی تاکید داشتند، ناگهان خاموشی‌ها آغاز شد و مردم را بی‌برنامه درگیر یک بحران قطعی برق کردند. حتی انتشار جداول و برنامه‌های خاموشی نیز با تاخیر غیرموجهی همراه بود.»

صنایع تولیدی؛ قربانیان اصلی ناترازی برق پیش از بخش خانگی

اورعی در ادامه به تشریح وضعیت اسف‌بار تامین برق صنایع پرداخت و گفت: «تامین برق بخش خانگی، در واقع کوچک‌ترین چالش ما در این پازل پیچیده است. در حال حاضر، به صنایع تولیدی نیز رسماً اعلام شده است که مستقیماً با بحران بی‌برقی دست‌وپنجه نرم خواهند کرد. به عنوان نمونه، در شهرک‌های صنعتی مشهد از همین هفته، شاهد اعمال قطعی برق به مدت دو روز در هفته هستیم. یک مثال عینی‌تر، شهرک صنعتی چناران است که بر اساس برنامه‌های ابلاغ‌شده، در روزهای دوشنبه و پنجشنبه کاملاً از مدار تامین برق خارج می‌شود.»

وی تاکید کرد: «این بدان معناست که بخش مولد اقتصاد کشور، حتی پیش از بخش خانگی و غیرمولد یا همزمان با آن، با قطعیت و شدت بالایی با بحران تامین انرژی مواجه شده است. در اینجا مسئله اصلی، فقدان صداقت است. مگر حدود ده روز پیش، مسعود پزشکیان در مقام ریاست‌جمهوری دستور صریح نداد که قطع برق صنایع باید از اولویت اول خاموشی‌ها خارج شود؟ این یک تصمیم کاملاً منطقی و درست بود، اما به مرحله اجرا نرسید، چرا که ما همچنان درگیر سیاست‌زدگی در بدنه اجرایی هستیم.»

رئیس اتحادیه انرژی ایران در ادامه افزود: «از یک سو، رئیس‌جمهور چنین دستور راهبردی را به وزارت نیرو ابلاغ می‌کند و از سوی دیگر، به دلایل و ملاحظات سیاسی، آینده اقتصاد کشور به مخاطره می‌افتد؛ نتیجه محتوم این تناقضات، تحمیل تورم شدید به اقتصاد ملی است. شرایطی که امروز با آن مواجهیم، پیامد طبیعی همین رویکردهاست. من با نهایت تاسف اعلام می‌کنم و کتباً امضا می‌دهم که وضعیت در سال آینده به مراتب وخیم‌تر از امسال خواهد بود. ظاهراً برخی مسئولان به جای تدبیر، چشم‌انتظار وقوع معجزه و امدادهای غیبی نشسته‌اند؛ همان‌گونه که عباس علی‌آبادی در مقام وزیر یک‌بار برای حل مسئله مصرف برق دست به دامان علما شد. اما واقعیت این است که بدون وقوع معجزه، سال‌های آتی با بحران‌های عمیق‌تری روبه‌رو خواهیم شد.»

متهم ردیف اول توقف توسعه اقتصادی

رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی ایران، با اشاره به اظهارات جنجالی مهدی چمران پیرامون وضعیت شبکه برق، تصریح کرد: «آقای چمران در اظهارات خود، به صحبت‌های یکی از مدیران توانیر استناد می‌کند که اعلام کرده بود ۴۲۰۰ مگاوات از ظرفیت تولید صنعتی ما در جریان درگیری‌ها آسیب دیده است. آقای چمران یا از ابعاد ماجرا بی‌اطلاع است و یا آگاهانه وارد این بازی شده تا افکار عمومی را منحرف کند.»

وی توضیح داد: «با تکیه بر همین ادعا، ما نیروگاه‌هایی در مجموعه‌هایی نظیر فولاد خوزستان، منطقه ویژه عسلویه و تاسیسات مشابه داشتیم که رسالت اصلی آن‌ها تامین برق صنایع بوده است. این یعنی ۴۲۰۰ مگاوات از برق مورد نیاز کشور که در بطن صنایع مادر مستقر بوده، از بین رفته است و ما تولید و تقاضا را به طور همزمان از دست داده‌ایم. بنابراین، تقلیل دادن ریشه‌های مدیریت ضعیف برق کشور و انداختن تقصیرها به گردن جنگ، به هیچ عنوان منطقی نیست. به نظر می‌رسد گروهی از مسئولان، وضعیت جنگی را به ابزاری برای توجیه ناکارآمدی‌های تاریخی خود در صنعت برق تبدیل کرده‌اند. مگر در تابستان سال گذشته که جنگی در کار نبود، با کسری شدید برق مواجه نبودیم؟ مسئله بسیار فراتر از این حرف‌هاست.»

اورعی با تاکید بر ترکیبی بودن بحران انرژی گفت: «ناترازی برق ما، یک بحران انباشته و ترکیبی است؛ به این معنا که کمبود گاز نیز مستقیماً به بحران کمبود برق گره خورده است. کسری برق دیگر منحصراً به فصل تابستان محدود نمی‌شود، اما اگر در فصول دیگر کمتر احساس می‌شود، صرفاً به دلیل افت شدید فعالیت و رکود صنایع کشور است. صندوق بین‌المللی پول در جریان جنگ ۴۰ روزه پیش‌بینی کرده است که اقتصاد ایران در سال میلادی جاری با رشد منفی ۶ درصدی مواجه خواهد شد. در این شرایط رکود، صنعت چگونه می‌خواهد رشد کند؟ چگونه قرار است اقتصاد توسعه یابد؟»

اورعی ادامه داد: «پیش‌نیاز قطعی این توسعه، تامین برق پایدار است. متهم ردیف اول جلوگیری از توسعه اقتصادی کشور، شخص وزارت نیرو است. مردم در این میان هیچ تقصیری ندارند؛ در حالی که وزارت نیرو تنها از زمستان تا بهار وعده می‌دهد که در تابستان آینده قطعی برق نخواهیم داشت.»

انرژی خورشیدی به تنهایی ناجی شبکه برق نخواهد بود

دکتر اورعی در تبیین چشم‌اندازهای پیش روی صنعت برق هشدار داد: «شبکه برق کشور، شبکه‌ای به شدت گسترده و متصل به هم است. اگر در یک منطقه تقاضا بیش از حد مجاز باشد و شبکه نتواند به سرعت بخشی از این تقاضا را تنظیم کند، کل شبکه پایداری خود را از دست داده و ما به سمت خاموشی سراسری (Blackout) حرکت خواهیم کرد؛ اتفاقی که کوبا بارها آن را تجربه کرده است.

وی به فرارو گفت: «خاموشی سراسری بحرانی نیست که بتوان آن را یک‌ساعته درمان کرد. من به نقل از برخی مسئولان توانیر می‌گویم که ما تاکنون بسیار خوش‌شانس بوده‌ایم که به این وضعیت اسفناک نرسیده‌ایم. تمامی کارهایی که وزارت نیرو انجام می‌دهد باید بازنگری شده و تغییر کند. وزارت نیرو به جای انجام وظایف حاکمیتی، بنگاه‌داری کرده و انحصاری عمل می‌کند؛ در حالی که جای خالی بخش خصوصی در تصمیم‌گیری‌ها به شدت احساس می‌شود.»

این کارشناس ارشد انرژی با انتقاد از نگاه تک‌بعدی به انرژی‌های تجدیدپذیر گفت: «مگر قرار نبود انرژی خورشیدی بخشی از مشکلات ما را حل کند؟ واقعیت این است که تا صد سال دیگر هم انرژی خورشیدی به تنهایی قادر به حل کلاف سردرگم مشکل برق ما نخواهد بود. ما باید روی یک سبد متنوع انرژی برنامه‌ریزی کنیم. در این مسیر، دولت‌زدایی نیز امری به شدت مهم و حیاتی است. لازم است کارشناسانی که نگاه سیاسی‌کارانه دارند را از چرخه تصمیم‌گیری حذف کنیم. نباید وزیر نیرو به جای تمرکز بر حل ریشه‌ای مشکلات برق، صرفاً به دنبال تثبیت خود در صندلی وزارت باشد.»

اورعی در پایان خاطرنشان کرد: «رفع مشکل برق کشور به مدت‌زمان قابل توجهی نیاز دارد و مستلزم کاهش سهم دولت در عرصه تصمیم‌سازی‌هاست. باید صادقانه، شجاعانه و با درایت کامل در این وزارت‌خانه کار شود تا گره کور مشکلات برق باز گردد. بیش از ۹۰ درصد برق کشور به گاز وابسته است، در حالی که ما با کمبود شدید گاز نیز روبه‌رو هستیم و مشکلات گاز کشور حتی از چالش‌های برق نیز وسیع‌تر است. این موضوع نشان می‌دهد که سبد انرژی ما دارای ایرادات اساسی است. ما هیچ‌گاه به مقصد نخواهیم رسید، مگر این‌که جسارت اصلاح این مسیر اشتباه را داشته باشیم.»