«شاید یک روز به درد بخوره»؛ روانشناسی کسانی که هیچچیز را دور نمیاندازند
بسیاری از افرادی که بهشدت به نگهداشتن وسایل تمایل دارند، در دورهای از زندگی خود کمبود مالی، جنگ یا فقر را تجربه کردهاند؛ یا این تجربه از نسل قبل به آنها منتقل شده.
تقریباً در هر خانهای یک کشو، یک انباری یا یک گوشه از گاراژ هست که پر است از چیزهایی که سالهاست استفاده نشدهاند. وقتی از صاحب این وسایل میپرسید چرا آنها را نگه داشته، پاسخ آشنایی میشنوید: «شاید یک روز به درد بخوره.» این جمله ساده، دریچهای است به یکی از پیچیدهترین لایههای روان انسان.
این رفتار از کجا میآید؟
۱. اضطراب کمبود و تجربههای اولیه زندگی
بسیاری از افرادی که بهشدت به نگهداشتن وسایل تمایل دارند، در دورهای از زندگی خود کمبود مالی، جنگ یا فقر را تجربه کردهاند؛ یا این تجربه از نسل قبل به آنها منتقل شده. مغز در شرایط کمبود یاد میگیرد که «دورانداختن» مساوی است با «از دست دادن یک فرصت».
۲. دلبستگی عاطفی به اشیا
خیلی از وسایل فقط یک شیء نیستند؛ حامل خاطرهاند. دور انداختن آنها گاهی شبیه «از دست دادن بخشی از هویت» تجربه میشود.
۳. ترس از تصمیم اشتباه
روانشناسان این پدیده را «اجتناب از پشیمانی» مینامند. نگه داشتن یک شیء، هزینه روانی کمتری نسبت به تصمیم قطعی گرفتن دارد.
۴. احساس مسئولیت و کنترل
وسایل شخصی یکی از معدود حوزههایی هستند که فرد کاملاً بر آنها مسلط است؛ نگه داشتنشان میتواند حس امنیت بدهد.
آمار جهانی
مطالعات علمی، شیوع «اختلال احتکار» (Hoarding Disorder) را بین ۱.۵ تا ۶ درصد جمعیت بزرگسال تخمین میزنند و یک متاآنالیز که دادههای ۱۱ مطالعه معتبر را بررسی کرده، شیوع تجمیعی آن را حدود ۲.۵ درصد برآورد کرده است که تقریباً معادل یک نفر از هر ۴۰ بزرگسال میشود. بر همین اساس، تخمین زده میشود در سال ۲۰۲۱ حدود ۱۵۸ تا ۴۷۴ میلیون نفر در سراسر جهان به این اختلال مبتلا بودهاند
نکات مهم دیگر:
- این اختلال معمولاً در نوجوانی شروع میشود اما با افزایش سن، بهویژه از اواسط دهه سوم زندگی، شدت آن بیشتر میشود .
- شیوع علائم احتکار در سالمندان (۵۵ تا ۹۴ سال) تقریباً سه برابر بزرگسالان جوانتر (۳۴ تا ۴۴ سال) است .
- میان زنان و مردان تفاوت معناداری در نرخ ابتلا دیده نشده است
- این اختلال در همه نژادها، قومیتها و فرهنگهای جهان ویژگیهای بالینی مشابهی دارد
وضعیت در ایران
منابع روانشناسی داخلی نیز شیوع این اختلال را در بزرگسالان بین ۲ تا ۵ درصد تخمین میزنند که تقریباً همراستا با آمار جهانی است. همچنین گزارش شده احتکار در افرادی که به اختلالات دیگری مثل افسردگی، اضطراب یا بیشفعالی مبتلا هستند شایعتر است پژوهشهای محدودی هم در داخل کشور (مثلاً مطالعهای در شهر رشت) به بررسی این پدیده در نمونههای غیربالینی پرداختهاند، هرچند به گفته پژوهشگران، دادههای مربوط به این اختلال در ایران هنوز محدود است .
آیا این رفتار همیشه نشانه مشکل است؟
نه لزوماً:
- صرفهجویی سالم: نگهداشتن وسایلی که واقعاً دوباره استفاده میشوند.
- دلبستگی عاطفی معمول: نگهداشتن چند یادگاری خاص بدون اختلال در زندگی روزمره.
- اختلال احتکار: زمانی که انباشت وسایل، فضای زندگی یا روابط فرد را مختل میکند و دور انداختن اشیا ناراحتی شدیدی ایجاد میکند.
چند نکته کاربردی برای کنارآمدن با این عادت
1. سؤال درست بپرسید: نه «شاید به دردم بخوره؟» بلکه «در یک سال گذشته از این استفاده کردهام؟»
2. قانون جایگزینی: برای هر وسیله جدید، یک وسیله قدیمی را کنار بگذارید.
3. از شیء عکس بگیرید و خودش را رها کنید؛ خاطره در عکس میماند.
4. از یک کشو یا قفسه شروع کنید، نه کل خانه.
5. اگر این رفتار باعث تنش خانوادگی یا اضطراب شدید میشود، مشورت با روانشناس مفید است.
