زخم جنگ بر پیکر تاریخ؛ ۱۴۹ بنای تاریخی ایران از آزادی تا نقشجهان چگونه آسیب دیدند؟
دامنه حملات در ۲۰ استان کشور، آثار برجستهای از دورههای باستان، صفوی، قاجار و پهلوی را در معرض آسیب قرار داد و بخشی از میراث ملی را زخمی کرد. جنگ ۳۹ روزه ردپای خود را بر ۱۴۹ اثر تاریخی و فرهنگی کشور گذاشت و بخشی از حافظه و هویت ایران را خراش داد.
فرارو- جنگ ۳۹ روزه پایان یافت؛ جنگی که موج انفجارهایش در ۲۰ استان کشور گسترده شد و علاوه بر خسارات انسانی، بخشهای مهمی از حافظه جمعی و میراث فرهنگی ایران را با آسیبی جدی مواجه کرد.
به گزارش فرارو، طبق آمار رسمی وزارت میراث فرهنگی، ۱۴۹ اثر تاریخی و فرهنگی در جریان این درگیریها آسیب دیدهاند. این آثار طیف وسیعی را شامل میشوند؛ از تپهها و محوطههای باستانی که ریشه در نخستین لایههای تمدن دارند تا میدانها، کاخها و نمادهای مدرنیزاسیون.
بر اساس گزارشها، ۷۴ اثر بر اثر موج انفجار، ۴۲ اثر در نتیجه اصابت به حریم بناها و ۳۳ اثر با اصابت مستقیم آسیب دیدهاند. این خسارتها شامل ترکخوردگی دیوارها، فرو ریختن تزئینات، آسیب به شیشههای ارسی، گنبدها و سازههای تاریخی است.
فرو ریختن یک آپارتمان دردناک است، اما تخریب بناهای تاریخی مرهمی ندارد؛ چرا که اصالت ازدسترفته آنها هرگز قابل بازتولید نیست. با هر ترک بر دیواره این آثار، بخشی از هویت تاریخی یک ملت فرو میریزد. در این گزارش، مهمترین آثار آسیبدیده در جنگ را در چهار لایه تاریخی بررسی کردهایم.
میراث باستانی؛ لایههای پیشااسلامی تمدن ایران
در این لایه با کهنترین نشانههای تمدنی مواجهیم که تاریخ هنوز در قالب شهرهای زنده شکل نگرفته و در محوطهها و سازههای پراکنده باستانشناسی قابل شناسایی است.
کوه خواجه و لایههای باستانی خوزستان
محوطه کوه خواجه در شرق ایران، نه تنها یک اثر معماری بلکه یک منظومه مذهبی-دفاعی از دورههای اشکانی و ساسانی است. در کنار آن، لایههای باستانی شوش و خوزستان بهعنوان یک «توالی تمدنی»، تداوم هزاران ساله زندگی انسان را به تصویر میکشند. همچنین موزه باستانشناسی درهشهر، آثار ایلامی زاگرس را در خود جای داده و تاریخ خاموش را به حافظه فرهنگی معاصر پیوند میزند.
میراث صفوی؛ اوج شهرسازی ایرانی
ایران در دوره صفوی برای نخستین بار یک منظر شهری یکپارچه را تجربه کرد که تلفیقی از سیاست، مذهب، تجارت و زیباییشناسی بود.
میدان نقش جهان و مسجد شیخ لطفالله
میدان نقش جهان تنها یک فضای شهری نیست، بلکه مدلی کامل از شهر اسلامی-ایرانی است که بر اساس نظم سیاسی طراحی شده است. در مجاورت آن، مسجد شیخ لطفالله با گنبدی که در طول روز رنگ عوض میکند، بر پایه تجربه نور ساخته شده و خلوتگاه قدرت و نقطه اتصال سیاست و معنویت دربار صفوی به شمار میرود.
کاخهای عالیقاپو، چهلستون و هشتبهشت
کاخ عالیقاپو با اتاق موسیقی پیشرفتهاش مرکز تصمیمگیری امپراتوری بود. کاخ چهلستون با دیوارنگارههای خود یک سند تاریخی مصور است و کاخ هشتبهشت حرکت معماری از شکوه حکومتی به سمت زیست اشرافی و باغمحور را نشان میدهد. در این میان، مسجد جامع اصفهان نیز با لایههای متعدد خود، نماد تداوم تاریخی از صدر اسلام تا دوره صفوی است.
میراث قاجار؛ تولد شهر مدرن در تهران
در این دوره، تمرکز قدرت در تهران باعث شکلگیری معماری جدیدی شد که در نقطه گذار میان سنت و مدرنیته قرار داشت.
کاخ گلستان و عمارت مسعودیه
کاخ گلستان نقطه آغاز تهران بهعنوان پایتخت مدرن است که برای اولین بار نفوذ جدی سبکهای اروپایی در آن دیده میشود. در کنار آن، عمارت مسعودیه نمادی از گذار از دربار سنتی به دولت اداری و ساختار دیوانی است. کاخ مرمر نیز که ساخت آن از اواخر قاجار آغاز شد، از مهمترین نمونههای تغییر هویت معماری ایران محسوب میشود.
خانههای تاریخی و مدرسه سپهسالار
خانههای تاریخی تهران نظیر خانه مستوفیالممالک و تیمورتاش، بازتابی از زندگی طبقه سیاستمدار و دیوانی جدید هستند. همچنین مدرسه سپهسالار (شهید مطهری امروز) از مهمترین نقاط اتصال دین و نهاد آموزشی مدرن به شمار میرود.
میراث پهلوی و معاصر؛ در آستانه دولت-ملت مدرن
در این لایه، معماری از انحصار سلطنت خارج شده و بناها به زیرساختهای آموزش، حملونقل، ارتش و هویت ملی تبدیل شدند.
از مجموعه سعدآباد تا نهادهای اداری
مجموعه سعدآباد نماد انتقال قدرت از ارگهای درونشهری به مجموعههای مستقل و برنامهریزیشده است. در همین حال، ساختمانهایی چون بانک ملی، دادگستری و رادیو تهران نمادهای ظهور قدرت بوروکراتیک و دولت مدرن در ایران به شمار میآیند.
برج آزادی، فرودگاه مهرآباد و ورزشگاه آزادی
برج آزادی بهعنوان شناختهشدهترین نماد معماری معاصر، تلفیقی استادانه از معماری باستانی و مدرن است. فرودگاه مهرآباد نقطه ورود ایران به شبکه جهانی ارتباطات هوایی بود و ورزشگاه آزادی شکل تازهای از گردهماییهای میلیونی و اجتماعی را در ایران مدرن پایهگذاری کرد.
نهادهای آموزشی، مذهبی و سیاسی
مراکزی چون دانشگاه جنگ و دانشگاه افسری امام علی نماد نوسازی و گذار ارتش به یک سازمان مدرن هستند. حسینیه ارشاد بهعنوان کانون تحولات فکری دهههای اخیر و زندان قصر بهعنوان حافظه سیاسی قدرت و اعتراض، نقشی فراتر از یک ساختمان ساده داشتهاند. همچنین سینما شکوفه یادگار دورانی است که فرهنگ شهری و سرگرمی، بخشی جداییناپذیر از زندگی عمومی بود.
آنچه در این فهرست ۱۴۹ تایی به چشم میخورد، تنها مشتی خاک و آجر نیست؛ بلکه لایههای درهمتنیده تاریخ ایران از دوران باستان تا عصر مدرن است که حالا هر کدام با تحمل آسیبهایی، زخمهای عمیق این جنگ را بر پیکر هویت ایرانزمین ثبت کردهاند.
