ابولا و هانتاویروس/ جهان برای همه‌گیری بعدی آماده است؟

اعلامیه شیوع ابولا سازمان بهداشت جهانی در حالی منتشر شد که چندین کشور در تلاش برای مهار شیوع هانتاویروس مرتبط با سفر دریایی به آمریکای جنوبی هستند. 

به گزارش ایسنا، در حالی که علت و درمان این دو ویروس متفاوت است، خبر شیوع آن‌ها موجب شد رهبران جهان و آژانس‌های بهداشتی این پرسش را مطرح کنند که این شیوع، برای سفرهای بین‌المللی و هماهنگی فرامرزی در مهار آن‌ها چه معنایی دارد. این پرسش‌ها به‌ویژه پس از همه‌گیری کووید‑۱۹ که به دلیل‌عدم آمادگی برای گسترش کروناویروس به قرنطینه‌های جهانی منجر شد، بسیار حائز اهمیت هستند. 

در حالی که سازمان بهداشت جهانی با بحران مالی مواجه است، آیا اکنون جهان برای وقوع همه‌گیری دیگری بهتر آماده شده است یا حتی آمادگی کمتری دارد؟ 

چرا سازمان بهداشت جهانی با بحران مالی مواجه است؟ 

هر بار که وضعیت اضطراری بهداشتی در هر نقطه‌ای از جهان رخ می‌دهد، اولین واکنش سازمان بهداشت جهانی، تعیین خطر ناشی از بیماری و سپس اجرای برنامه‌ای برای مقابله با آن است اما از سال ۲۰۲۵، آژانس بهداشت سازمان ملل به دلیل کمبود بودجه از سوی اهداکنندگان، با مشکلات مالی دست و پنجه نرم می‌کند. 

تدروس آدهانوم گبریسوس، مدیرکل سازمان بهداشت جهانی، در ماه مه ۲۰۲۵ هشدار داد که بدون حمایت کافی اهداکنندگان، سلامت جهانی در معرض خطر جدی قرار خواهد گرفت و آژانس با بزرگترین اختلال در تامین مالی سلامت جهانی مواجه است. 

این بحران پس از آن عمیق‌تر شد که آمریکا، تامین‌کننده نزدیک به یک‌پنجم بودجه سازمان بهداشت جهانی، در سال جاری میلادی به‌طور رسمی از این سازمان خارج شد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، این تصمیم را در ژانویه ۲۰۲۵ اعلام کرد و مدعی شد که عملکرد سازمان بهداشت جهانی با همه‌گیری کووید‑۱۹ و سایر بحران‌های بهداشتی بین‌المللی مناسب نبوده است. در نتیجه، بودجه برنامه برای پروژه‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ این آژانس بیش از ۶.۲ میلیارد دلار تعیین شد که ۹ درصد نسبت به سال قبل کاهش یافته است. 

کارشناسان بهداشت گفتند: سازمان بهداشت جهانی در پاسخ به این مورد، برنامه‌های مالی خود را بازبینی و با کاهش برخی از برنامه‌های حیاتی خود، هزینه‌ها را کاهش داده که این تصمیم آمادگی در برابر همه‌گیری را به‌طور قابل‌توجهی محدود کرده است. 

کاجا عباس، دانشیار اپیدمیولوژی و دینامیک بیماری‌های عفونی در دانشکده بهداشت و پزشکی گرمسیری لندن و دانشگاه ناکازاکی گفت: کاهش بودجه سازمان بهداشت جهانی به‌طور مستقیم تلاش‌های نظارت بر بیماری‌ها را تضعیف کرده است که به نوبه خود بر آمادگی و توانایی برای ارائه پاسخ موثر به اپیدمی‌ها و همه‌گیری‌ها تاثیر می‌گذارد. 

پس از شیوع اخیر هانتاویروس، مسافران و خدمه بیش از ۲۰ کشور حاضر در کشتی تفریحی «ام وی هوندیوس»، نیاز به نظارت هماهنگ، ردیابی تماس‌ها، ارزیابی پزشکی و راهنمایی بهداشت عمومی در سراسر مرزها داشتند. 

سازمان بهداشت جهانی، طبق «مقررات بین‌المللی بهداشت» (IHR)، به تسهیل ارتباطات و تلاش‌های پاسخگویی بین کشورها کمک می‌کند، کارشناسان را اعزام، از آزمایش‌های آزمایشگاهی پشتیبانی و در صورت شیوع بیماری، پاسخ‌های اضطراری را سازماندهی می‌کند. پس از شیوع ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو و اوگاندا، سازمان بهداشت جهانی کارشناسان، تجهیزات حفاظت شخصی (PPE)، پشتیبانی آزمایشگاهی و بودجه اضطراری را اعزام کرده و همزمان تلاش‌های آمادگی منطقه‌ای را هماهنگ کرده است. 

کروتیکا کوپالی، پزشک متخصص بیماری‌های عفونی در دالاس، تگزاس و متخصص در زمینه عوامل بیماری‌زای نوظهور، سلامت جهانی و پاسخ به شیوع بیماری گفت که این قبیل تلاش‌ها با بحران مالی فعلی در معرض خطر هستند. از آنجایی که بیماری‌های عفونی به مرزها احترام نمی‌گذارند، هماهنگی سریع بین‌المللی ضروری است. 

تضعیف سازمان بهداشت جهانی از طریق کاهش بودجه، خطر تاخیر در تشخیص شیوع بیماری، کند کردن زمان پاسخگویی و کاهش توانایی جهان برای مهار تهدیدهای نوظهور قبل از گسترش جهانی آن‌ها را به همراه دارد. 

«دبیرخانه بین‌المللی آمادگی در برابر همه‌گیری» (IPPS)، نهادی مستقل که به رهبران جهان برای آماده‌سازی و پاسخ به همه‌گیری‌ها کمک می‌کند، در بیانیه‌ای تاکید کرد که آمادگی به بودجه مداوم وابسته است. سرمایه‌گذاری مستمر و هماهنگی چندجانبه قوی برای حفظ سیستم‌ها، مشارکت‌ها و قابلیت‌های علمی مورد نیاز قبل از ظهور تهدید همه‌گیری بعدی ضروری است. 

چه مواردی مانع پاسخ جهانی به همه‌گیری دیگری می‌شود؟ 

علاوه بر مشکلات مالی، سازمان بهداشت جهانی در میان اختلاف بر سر به‌اشتراک‌گذاری عوامل بیماری‌زا، برای جلب موافقت رهبران جهان در مورد یک معاهده همه‌گیری برای سال ۲۰۲۶ تلاش کرده است. 

در ماه مه ۲۰۲۵، این سازمان توافقنامه همه‌گیری را تصویب کرد تا آنچه را رویکردی جامع برای پیشگیری، آمادگی و پاسخ به همه‌گیری که هم امنیت سلامت جهانی و هم عدالت سلامت جهانی را بهبود می‌بخشد را توصیف می‌کند اما کشورهای عضو سازمان ملل به دلیل اختلافات بر سر تضمین دسترسی عادلانه هر کشور به واکسن‌ها و درمان‌ها پس از به‌اشتراک‌گذاری داده‌های نمونه‌های بیماری، نتوانسته‌اند در مورد جنبه «دسترسی به عوامل بیماری‌زا و تقسیم منافع» (PABS) این توافقنامه به اجماع برسند. 

مذاکرات بیشتر بر راه‌اندازی سیستمی متمرکز است تا اطمینان حاصل شود که کشورها می‌توانند به سرعت عوامل بیماری‌زایی که می‌توانند موجب همه‌گیری شوند را به اشتراک بگذارند و دسترسی عادلانه به واکسن‌ها، آزمایش‌ها و درمان‌های ناشی از استفاده از آن‌ها را دریافت کنند. 

رئیس سازمان بهداشت جهانی پس از مذاکرات «دسترسی به عوامل بیماری‌زا و تقسیم منافع» در ماه مه سال جاری، از کشورها خواست تا با فوریت به کار خود ادامه دهند. 

کوپالی گفت که توافق بر سر این موضوع بسیار مهم، زیرا همکاری بین‌المللی در طول شیوع‌های نوظهور ضروری است. کشورها باید به سرعت نمونه‌های عوامل بیماری‌زا، داده‌های توالی ژنومی و اطلاعات اپیدمیولوژیک را به اشتراک بگذارند تا بتوان تشخیص‌ها، واکسن‌ها و درمان‌ها را به سرعت توسعه داد. وی هشدار داد: تاخیرها یا اختلافات سیاسی بر سر به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات می‌تواند زمان ارزشمندی را در مراحل اولیه شیوع بیماری، زمانی که مهار بیشترین امکان را دارد، تلف کند. 

چرا احساسات ضدواکسن در حال افزایش است؟ 

در طول همه‌گیری کووید‑۱۹، زمانی که آمریکا و چند کشور دیگر عرضه واکسن‌های کروناویروس را آغاز کردند، بسیاری از مردم در برابر واکسن‌ها مقاومت کردند و از عوارض جانبی می‌ترسیدند، زیرا شبکه‌های اجتماعی مملو از اطلاعات نادرست درباره ایمنی و هدف آن‌ها شده بود. 

طبق گزارش منتشرشده در جولای ۲۰۲۵ در مجله «بی‌ام‌جی»، احساسات ضدواکسن در میان رهبری آژانس‌های بهداشتی آمریکا نیز رو به افزایش بوده است. رابرت اف. کندی جونیور، وزیر بهداشت آمریکا، ازجمله رهبرانی بوده که اغلب ادعاهای تاییدنشده درباره خطرات واکسن‌ها را ترویج می‌کند و همچنین با واکسن کووید مخالفت کرده است. 

آنا کرکلند و اسکات گریر، نویسندگان این گزارش، استدلال کردند که اگر آژانس‌های بهداشتی توسط چنین افرادی رهبری شوند، به احتمال زیاد به معنای کاهش کمپین‌های اطلاعاتی واکسیناسیون، افزایش تردید در مورد واکسن، محدود شدن پوشش بیمه برای واکسیناسیون و کاهش ظرفیت بخش عمومی برای واکسیناسیون خواهد بود. 

کوپالی گفت: این یک مسئله بزرگ است زیرا اعتماد عمومی در طول شیوع بیماری‌های واگیردار بسیار مهم است. اگر بخش بزرگی از جمعیت واکسن‌ها یا دستورالعمل‌های بهداشت عمومی را رد کنند، کنترل انتقال، محافظت از سیستم‌های بهداشتی و کاهش مرگ و میر بسیار دشوارتر می‌شود و به همان اندازه نیز کاهش بودجه برای تحقیقات و توسعه واکسن نگران‌کننده خواهد بود. آمادگی در برابر همه‌گیری به سرمایه‌گذاری در واکسن‌ها قبل از وقوع بحران و نه بعد از آن بستگی دارد. 

در آگوست سال گذشته، «وزارت بهداشت و خدمات انسانی آمریکا» (HHS) حدود ۵۰۰ میلیون دلار از قراردادها و کمک‌های مالی اختصاص داده شده به توسعه واکسن mRNA را لغو کرد. به گفته دانشکده بهداشت عمومی تی. اچ. چان دانشگاه هاروارد، این کاهش بودجه بر ۲۲ طرح تحقیقاتی و کارآزمایی بالینی متمرکز بر عوامل بیماری‌زای نوظهور، آنفلوانزای همه‌گیر، ویروس سین‌سیشیال تنفسی (RSV) و دوزهای تقویت‌کننده کووید‑۱۹ تاثیر گذاشت. 

کوپالی اظهار کرد: توسعه واکسن‌های mRNA هدف‌گیرنده آنفلوانزای پرندگان H۵N۱ تلاش مهمی در آماده‌سازی برای احتمال وقوع یک همه‌گیری است. کاهش بودجه برای این نوع برنامه‌ها خطر کند کردن پیشرفت علمی، محدود کردن آمادگی تولید و در نتیجه کمتر آماده ماندن جهان در زمان شیوع بعدی را به همراه دارد. 

آیا جهان از نظر اقتصادی برای یک همه‌گیری آماده است؟ 

در میان جنبش‌های ضدواکسن و کاهش بودجه، وضعیت فعلی اقتصاد جهانی نیز برنامه‌ریزی برای پاسخ به همه‌گیری دیگری را برای رهبران جهان چالش‌برانگیز کرده است. 

حمله آمریکا و اسرائیل به ایران منجر به افزایش شدید قیمت نفت و گاز شده است که به نوبه خود اقتصاد جهان را تحت تاثیر قرار داده است. هزینه‌های بالای سوخت، زنجیره‌های تامین و سفرهای بین‌المللی را مختل کرده و در نتیجه موجب افزایش هزینه داروها شده است. برای مثال، در انگلیس، داروخانه‌ها داروهای بدون نسخه را ۲۰ تا ۳۰ درصد گران‌تر می‌فروشند. در هند، داروسازان از افزایش قیمت مسکن‌های معمولی تا ۹۶ درصد خبر می‌دهند. 

کوپالی هشدار داد: جنگ‌ها و فشارهای اقتصادی همچنین زنجیره‌های تامین را تحت فشار قرار می‌دهند، منابع دولتی را منحرف، جمعیت‌ها را آواره و سیستم‌های بهداشتی از پیش شکننده را تضعیف می‌کنند. همه اینها خطر گسترش بی‌وقفه شیوع بیماری‌ها را افزایش می‌دهد. 

وی گفت: بیماری‌های عفونی نوظهور مکررتر و پیچیده‌تر شدند، با این حال بسیاری از کشورها به جای تقویت سرمایه‌گذاری‌ها در آمادگی، آن‌ها را کاهش می‌دهند. نتیجه، ناهماهنگی فزاینده بین ابعاد تهدید و منابع موجود برای پاسخگویی است. 

«دبیرخانه بین‌المللی آمادگی در برابر همه‌گیری» اعلام کرد که همه‌گیری‌ها و شیوع بیماری‌ها عواقب اقتصادی ویرانگری دارند و فقط در سال ۲۰۲۰، اقتصاد جهانی حدود سه درصد از تولید ناخالص داخلی خود را کاهش داد که نشان‌دهنده تریلیون‌ها دلار افت تولید، همراه با بیکاری گسترده و اختلال در تجارت است. سرمایه‌گذاری مستمر در آمادگی و پاسخ به همه‌گیری می‌تواند با اطمینان از اینکه واکسن‌ها، درمان‌ها و تشخیص‌ها برای استقرار سریع در هنگام ظهور تهدیدات جدید آماده هستند، به جلوگیری از چنین ضررهایی کمک کند. 

این نهاد افزود: سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه در زمان صلح تضمین می‌کند که وقتی تهدید همه‌گیری بعدی ظهور می‌کند، جهان محصولات و سیستم‌هایی در اختیار داشته باشد تا به سرعت پاسخ دهد، از جان‌ها محافظت و از ضررهای اقتصادی تجربه شده در طول کووید‑۱۹ جلوگیری کند. 

بودجه مستمر و متنوع برای آمادگی در برابر همه‌گیری نه فقط اولویت بهداشتی، بلکه تضمین اقتصادی نیز است.