دیپلماسی آب جواب داد؟

به گزارش ایسنا، آب منبع حیاتی برای حفظ بقاء، آشامیدن، کشاورزی و تضمین‌دهنده امنیت غذایی، امنیت انرژی و به صورت کلی امنیت انسانی و ملی معنا می‌شود و بزرگ‌ترین چالش‌های بی‌آبی، در خشکسالی، سیل، چالش‌های محیط‌زیستی و تغییرات اقلیمی خود را نشان می‌دهد.

شاید یکی از موضوعاتی که طی سالهای گذشته در میان همکاری‌های مشترک میان ایران و افغانستان پررنگ بوده، رودخانه‌های هیرمند و هامون است؛ با این حال، تجربه نشان داده است که اینگونه همکاری‌ها غالباً با موانع و چالش‌های جدی روبرو بوده‌اند. در بسیاری موارد، عدم پایبندی برخی همسایگان به تعهدات خود، از جمله برداشت‌های بی‌رویه از سرشاخه‌های رودخانه‌هایی که به ایران وارد می‌شوند یا عدم اجرای کامل مفاد معاهدات، به تشدید بحران کمبود آب در ایران دامن زده است.

رودخانه مرزی هیرمند که از کشور افغانستان سرچشمه می­‌گیرد، تأمین کننده منابع آب مورد نیاز دشت سیستان در شرق کشور و همچنین تالاب­های هامون است. مسئلۀ استفاده از آب این رودخانه، طی سال‌های متمادی یکی از موضوعات مهم توافقات و مذاکرات بین دو کشور ایران و افغانستان بوده است. افغانستان با تمامی کشورهای همسایه خود شامل ایران، پاکستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان و چین دارای حوضه­‌های آبریز مشترک است و معاهده ۱۳۵۱ آب رود هیرمند بین ایران و افغانستان تنها قراردادی است که افغانستان در آب­های مرزی خود با همسایگانش دارد.

بر اساس معاهده آب رود هیرمند، توافق شده است که در سال­های نرمال حدود ۸۲۰ میلیون متر مکعب آب از رودخانه هیرمند به ایران جریان یابد. علاوه بر این در چارچوب این معاهده پیش‌بینی شده است که کمیته مشترکی از دو کشور تحت عنوان کمیته مشترک کمیساران آب هیرمند ایجاد شود. اولین اجلاس این کمیته در شهریور ۱۳۸۳ در تهران برگزار و پس از آن در طی سالهای گذشته جلساتی به تناوب در شهرهای تهران و زابل در ایران و کابل و زرنج در افغانستان برگزار شده است.

به اعتقاد کارشناسان، کشورهای دارای رود مشترک با به‌کارگیری دیپلماسی‌ و حفظ منافع آبی خود، باید در صدد حفظ محیط‌زیست منطقه برآیند که یکی از اقدامات لازم در این راستا، ایجاد توافق‌نامه‌های رسمی و تعیین حقابه قسمت‌های پایین‌دستی است، برای این مهم، باید هیات‌های مشترک برای نظارت بر اجرای توافق‌نامه تشکیل شود.

اما طی سالهای گذشته بعضا مواردی از نقض معاهده میان ایران و افغانستان و حقابه ایران مانند نحوه تقسیم منابع آبی هریرود، جلوگیری از جریان اقلیمی طبیعی یا تاریخی رودخانه‌ها از طریق اقداماتی مانند سدسازی، نقض آشکار کشور همجوار یعنی ایران برای داشتن محیط‌زیست سالم مشاهده شد.

ایران برای مقابله با بهره‌برداری یک‌جانبه همسایگان از منابع آبی مشترک، اقداماتی مانند مذاکره، امضای قرارداد دوجانبه، پافشاری بر اصول حقوق بین‌الملل در مجامع بین‌المللی و پایش کیفیت آب در مناطق مرزی را انجام داده است.

بر این اساس طبق آخرین اخبار، با بهره‌گیری از دیپلماسی محلی و گفتمان مرزی با مسئولان ولایت نیمروز افغانستان، جریان پایدار آب از رودخانه هیرمند به منطقه سیستان برقرار شده و با مدیریت عادلانه، ورود آب به محدوده تاریخی کوه خواجه ادامه‌ می‌یابد تا ضمن تغذیه چاهک‌ها و زمین‌های زراعی، گامی برای جبران خشکسالی‌های شرق کشور برداشته شود.

صحبتهای مسوولان کشورمان، نشان می‌دهد در حوزه تأمین آب، تجربه‌ای موفق در قالب یک گفتمان محلی پشت سر گذاشته‌ایم که به دیپلماسی مرزی با کشور افغانستان تبدیل شد که این دستاورد کم‌نظیر باید تقویت و ادامه یابد، زیرا پیوندهای عمیق اجتماعی و دینی میان ۲ ملت، به‌ویژه در دوران جنگ تحمیلی، اثبات شده است.

 طبق اعلام، از اواخر سال گذشته تا اواسط امسال، مذاکرات مفصلی با مسئولان ولایت نیمروز در افغانستان آغاز شد. با توجه به نگاه مثبت طرف افغانستانی به جریان مقاومت در ایران و مبارزه با استکبار جهانی، ابتدای امسال شاهد ورود آب به سیستان بودیم.

اما میزان کنونی آب ورودی پاسخگوی خشکسالی‌های عمیق سال‌های گذشته نیست، گفت‌وگوهای محلی و نگاه جدید با افغان‌ها، افق روشنی برای تداوم جریان آب در سال‌های آینده ترسیم کرده است و این امیدواری وجود دارد این تحول، به پایان خشکسالی در شرق کشور منجر شود.

آخرین وضعیت حقابه هیرمند

همچنین سخنگوی صنعت آب به تازگی از بهبود نسبی جریان آب به شرق کشور خبر داد، اما تأکید کرده که میزان آب ورودی از رودخانه‌های هیرمند و هریرود هنوز کافی نیست و چاه‌نیمه‌های سیستان فقط ۲۴ درصد پر هستند.

به گفته عیسی بزرگ‌زاده در پی تماس‌ها و رایزنی‌های وزارت نیرو و وزارت امور خارجه با کشورهای همسایه، بخشی از منابع آبی مورد نیاز دریافت شده است. این تماس‌ها نسبتا نتیجه‌بخش بوده و جریان‌هایی از منابع آب به سمت کشور وارد شده است. با این حال، وی تأکید کرد که این منابع هنوز با شرایط مطلوب فاصله دارد؛ چه در حوضه رودخانه هریرود و چه در رودخانه هیرمند.

️بزرگ‌زاده تصریح کرده که آب دریافتی برای تأمین نیازهای مناطق پایین‌دست، از جمله حوضه مشهد و همچنین منطقه سیستان، مورد استفاده قرار می‌گیرد و در حال حاضر میزان پرشدگی چاه‌نیمه‌ها حدود ۲۴ درصد است.