سیدحسن تقیزاده؛ از ستایش تا توهین و تحقیر و تبعید
سیدحسن تقیزاده یکی از بحثبرانگیزترین چهرهها در تاریخ معاصر ایران است. او افزونبر اقداماتی که در طول عمرش انجام داد، بهایندلیل که در سالهای زیادی از تاریخ معاصر ایران نقش داشته است نیز دارای اهمیت است.
فرارو- آفاق سیاسی ایران، گستره پهناوری است. در این گستره، بودهاند افرادی که با گذر زمان، همچنان بهعنوان چهرههایی جنجالبرانگیز به شمار میروند.
به گزارش فرارو، سیدحسن تقیزاده ازجمله مشروطهخواهان ایرانی بود، تاثیر زیادی بر جریان مشروطه در سالهای ابتدایی این جریان داشت.
از ستایش تا توهین و تحقیر و تبعید
سیدحسن تقیزاده، گذشته از نظری که موافقان و مخالفان او دارند، چهرهای بسیار مهم در تاریخ معاصر ایران به شمار میرود. او که در خانوادهای روحانی در تبریز متولد شده و روزگار کودکی را در معاشرت پدرش پشتسر گذاشته بود، در ادامه با پیگیری مسیر تجدد، به یکی از متجددین زمانه خویش بدل شد.
روزگار کودکی تقیزاده در معاشرت با پدرش و در انجام مناسک دینی سپری شد. بهطبع و با توجه به اهمیتی که خانواده وی برای امر تحصیل قائل بودند، ورود به عالم سوادآموزی را نیز خیلی زود شروع نمود. در مدرسه مموریال تبریز با علوم جدید آشنا شد و به یادگیری زبان فرانسوی پرداخت.
همه اینها باعث شد تا تقیزاده در روزگار نوجوانی و جوانی، علاقه وافری به افکار نو داشته باشد. با پیگیری روزنامهها و مجلات موجود و همچنین بهسبب مطالعاتی که داشت، با جهان روشنفکری غربی آشنا شد و ترجیح داد تا در راستای خرافهزدایی در ایران نیز دست به اقداماتی اساسی بزند.
فعالیتش را با راهاندازی اجتماعات روشنفکری در تبریز آغاز کرد. در ادامه، دست به تاسیس کتابفروشیای زد که در آن، کتابهایی را که در مورد علوم جدید در جهان بودند به فروش میرساند. همچنین برای آشنایی بهتر با تفکرات نوین، سلسلهسفرهایی را به دیگر کشورهای جهان به انجام رساند و با بسیاری از چهرههای مهم جریانات روشنفکری ملاقات داشت.
پساز بازگشت به ایران، وارد کارزار مشروطهخواهی شد. با پیروزی انقلاب مشروطه، بهعنوان نماینده اصناف تبریز به مجلس رفت و خیلی زود بهعنوان رهبر جناح دموکرات مجلس ملی انتخاب شد. جناح دموکرات مجلس ایران که دربرابر جناح اعتدالیون قرار داشتند، جناحی بسیار تجددخواه بود که از تغییرات اساسی در فرهنگ و سیاست ایران حمایت میکرد. همچنین تقیزاده ازجمله افرادی بود که در نوشتن قانوناساسی مشروطه دست داشت.
دیری نپایید که تقیزاده بهعنوان چهرهای متجدد و مخالفبااستبداد به شهرت عمومی رسید. درجریان به توپ بستن مجلس، تقیزاده به دستور محمدعلیشاه دستگیر و بهمدت یک سال تبعید شد. بااینحال در دوره تبعید نیز دست از تلاش برنداشت و با همکاری تعدادی از چهرههای غربی، جریان مشروطه را به مردم دیگر نقاط جهان نیز معرفی کرد.
در ادامه به ایران بازگشت و با به اتمام رسیدن دوره استبداد صغیر، تاثیر زیادی بر استقرار دولت جدید داشت. او ازجمله افرادی بود که از جدایی دین از سیاست دفاع میکرد و معتقد بود که ایران راهی بهجز حرکت بهسمت نواندیشی در پیش ندارد.
بااینحال زمانی که در سال 1289، سیدعبدالله بهبهانی ترور شد، عدهای این ترور را از چشم تقیزاده و اطرافیان وی دیدند. او که اوضاع را نابسامان میدید، به تبریز رفت و با توجه به فشارهایی که در تبریز از سمت روسهای ضدمشروطه متوجه وی شد، به استانبول گریخت.
تقیزاده این بار بهمدت 14 سال از ایران دور بود. در این دوره، علارغم اینکه بارها بهشکل غیابی به سِمَتهای مختلفی منصوب شد، از بازگشت به ایران خودداری کرد و فعالیتهایش را در خارج از ایران ادامه داد. بااینحال در نهایت در سال 1303 به ایران بازگشت و درحالیکه دوران جنگ جهانی اول سپری شده بود، برای بازسازی ایران با تعداد زیادی از سیاستمداران داخل و خارج از کشور به همکاری پرداخت.
در این دوره، سیدحسن تقیزاده به یکی از مهمترین حامیان رضاشاه تبدیل شد. بااینحال رضاشاه پساز رسیدن به سلطنت، از دادن نقش به وی خودداری نمود. این شد که تقیزاده بهعنوان نماینده مجلس از حوزه انتخابیه تهران به مجلس رفت.
در ادامه، مناصب زیادی ازقبیل وزارت مالیه، والیگری خراسان، استانداری، وزیرمختاری و... را به عهده داشت. همچنین وی یکی از افراد نزدیک به رضاشاه برای تصمیمگیری و انجام اصلاحات در نظام سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران بود.
با به اتمام رسیدن «قرارداد دارسی» تعدادی از رجل سیاسی وقت به انعقاد معاهده جدیدی تحتعنوان «قرارداد 1933» رو آوردند. تقیزاده نیز که یکی از چهرههای فعال در انعقاد این قرارداد بود، علارغم مخالفتی که با آن داشت، درنهایت پاسوز شد و مورد لعنت تعداد زیادی از مردم قرار گرفت. قرارداد دارسی و معاهده 1933 بهسبب حساسیتی که بحث نفت در ایران داشت، سروصدای زیادی به پا کرد و درنهایت نیز باعث خدشهدار شدن کارنامه سیاسی تقیزاده شد.
در ادامه تقیزاده بهعنوان سفیر ایران به فرانسه رفت و بهسبب سرپیچی از دستورات رضاشاه، مورد خشم وی قرار گرفت. این شد که بهجای بازگشت به ایران به برلین رفت و مدتی را در آلمان گذراند. بههرحال، با شروع جنگ جهانی دوم و درنهایت با برکناری رضاشاه، تقیزاده، بار دیگر بهعنوان سفیر ایران در لندن، فعالیتش را آغاز نمود.
درنهایت تقیزاده بار دیگر به ایران بازگشت و این بار با آبرویی که رفته بود، بهعنوان نماینده مردم تبریز در مجلس حاضر شد. پساز آن، در سال 1328 بهعنوان رئیس مجلس سنا انتخاب شد و فعالیتش را در اولین دوره برگزاری این مجلس آغاز نمود. او سرآخر در سال 1346، بهسبب کهولتسن از هرگونه فعالیت سیاسی دست کشید.
سیدحسن تقیزاده درنهایت در 8 آبان 1348 و در سن 92سالگی از دنیا رفت.
