دو ماه تا دو ماه و نیم آینده یکی از خطرناک‌ترین مقاطع در روابط ایران و امریکا خواهد بود

نتیجه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره، موقعیت دونالد ترامپ را در نیمه دوم دوره ریاست‌جمهوری‌اش با چالش جدی روبه‌رو کرده است. شکست جمهوری‌خواهان و احتمال دراختیار گرفتن کنگره ازسوی دموکرات‌ها، فضای سیاسی واشنگتن را تغییر داده و می‌تواند مسیر پیشبرد برنامه‌های داخلی و خارجی دولت را دشوارتر کند.

به گزارش اعتماد، افزایش هزینه‌های زندگی، تعرفه‌های تجاری، نارضایتی از عملکرد دولت و جنگ ایران ازجمله موضوعاتی بوده‌اند که در ارزیابی‌های انتخاباتی به عنوان عوامل موثر بر شکست جمهوری‌خواهان مطرح شده‌اند. جنگی که ترامپ وعده داده بود امریکا را وارد آن نکند، در کنار افزایش قیمت انرژی و فشارهای اقتصادی، به یکی از محورهای نارضایتی رای‌دهندگان تبدیل شده است. خود ترامپ نیز پذیرفته که جنگ در شکست حزبش نقش داشته است.

با این حال برخی تحلیلگران بر این باورند با دراختیار گرفتن کنگره ازسوی دموکرات‌ها، امکان پیشبرد طرح‌های داخلی دولت محدودتر می‌شود و حتی بودجه سیاست‌های خارجی و جنگ ایران نیز می‌تواند به محل مناقشه تبدیل شود. ازسوی دیگر، اختلافات درون دولت و کنگره درباره راهبرد جنگ، فشارها بر پیت هگست، وزیر دفاع و تلاش برای استیضاح او، نشانه‌هایی از پیچیده‌تر شدن فضای سیاسی واشنگتن است. در این میان، ترامپ با دولتی روبه‌رو است که برای ادامه سیاست‌هایش باید بیش از گذشته هزینه چانه‌زنی با کنگره را بپردازد. 

سایه تحولات میدانی بر مسیر دیپلماسی

محدود شدن موقعیت داخلی ترامپ، پرسش‌هایی را درباره مسیر آینده سیاست خارجی امریکا ایجاد کرده است. در چنین وضعیتی، پرونده ایران همچنان یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که می‌تواند بر روابط واشنگتن با بازیگران منطقه‌ای اثر بگذارد. همزمان، تحرکات دیپلماتیک ایران و رایزنی‌های کشورهای منطقه نشان می‌دهد که باوجود تداوم تنش‌ها، کانال‌های گفت‌وگو همچنان فعال‌اند.

کاظم جلالی، سفیر کشورمان در مسکو از دیدار سه‌ساعته محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، با ولادیمیر پوتین رییس‌جمهور روسیه خبر داد. جلالی همچنین از تشریح مواضع ایران درباره بدعهدی امریکا و نبود امکان مذاکره مستقیم بدون دریافت تضمین‌های لازم گفت. در این دیدار، موضوع تنگه هرمز و آنچه ایران نقض توافق عبور و مرور با عمان می‌داند نیز مطرح شده است. در هر حال این رایزنی‌ها در شرایطی انجام شد که تهران بر ضرورت دریافت تضمین پیش از هرگونه مذاکره تاکید دارد و تجربه دورهای پیشین گفت‌وگو، از مسیر عمان تا ژنو و اسلام‌آباد را با بدعهدی و حملات همزمان طرف مقابل پیوند می‌زند.

در سطح منطقه‌ای نیز مواضع متفاوتی درباره چگونگی مواجهه با ایران مطرح است. عبدالخالق عبدالله، مشاور پیشین اماراتی، پنج مسیر را برای تعامل کشورهای خلیج‌فارس با تهران برشمرده است؛ گفت‌وگو با میانجیگری قطر، برقراری ارتباط مستقیم میان پایتخت‌های عربی و تهران، اعمال فشار اقتصادی و تحریم، کنار گذاشتن گزینه جنگ و حفظ بازدارندگی و دریافت تضمین درباره احترام ایران به حاکمیت کشورهای عربی. به باور برخی ناظران این پیشنهادها نشان می‌دهد که در میان کشورهای منطقه، در کنار نگرانی‌های امنیتی، تمایل به یافتن راه‌هایی برای مدیریت تنش نیز وجود دارد. 

معنای آرایش نظامی امریکا

با این حال، تحولات میدانی همچنان بر فضای دیپلماسی سایه انداخته است. فرماندهی مرکزی امریکا مدعی شده یک کشتی باری با پرچم سنت‌کیتس را که قصد عبور از محاصره دریایی ایران در دریای عمان داشته، در هفتم نوامبر از کار انداخته است. ازسوی دیگر، گزارش‌هایی درباره حمله انصارالله به اهدافی در عربستان‌سعودی، ازجمله منطقه مالی ملک عبدالله در ریاض و یک ساختمان ادرای متعلق به آرامکو، منتشر شده است. مجموع این تحولات نشان می‌دهد که تغییرات سیاسی در اسراییل و امریکا، در کنار تحرکات دیپلماتیک و تنش‌های میدانی، می‌تواند بر معادلات آینده منطقه اثر بگذارد.

با این همه پرسش اصلی این است که آیا محدودیت‌های سیاسی ترامپ بعد از شکست حزب متبوعش در انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره و زمان دشواری‌های ائتلاف‌سازی در اسرائیل و پایان نخست‌وزیری نتانیاهو، زمینه را برای بازنگری در رویکردهای منطقه‌ای فراهم می‌کند یا آنکه فشارهای نظامی و امنیتی همچنان بر مسیر دیپلماسی در پرونده ایران غلبه خواهد داشت؛ پرسشی که برای بررسی آن با نادر انتصار، استاد برجسته و بازنشسته دانشگاه آلابامای جنوبی گفت‌وگو کرده است.

نادر انتصادر، استاد برجسته و بازنشسته دانشگاه آلابامای جنوبی در پاسخ به پرسش نخست پیرامون متغیرهای اثرگذار بر نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره و چرایی شکست تاریخی جمهوری‌خواهان گفت: مهم‌ترین عواملی که باعث شکست سخت حزب جمهوری‌خواه شد، مسائل و موضوعات داخلی امریکا بود نه عوامل خارجی. اگرچه درباره ایران نیز صحبت‌های زیادی مطرح شده، اما تاثیر جنگ ایران بر انتخابات، نه از جنبه اتفاقاتی بود که در خارج از امریکا رخ داد و نه به دلیل تحولات کشورهای حوزه خلیج‌فارس، بلکه تاثیرات این جنگ بر اقتصاد داخلی امریکا نقش نسبتا مهمی در نتایج انتخابات داشت و زندگی روزمره مردم امریکا را تحت‌تاثیر قرار داد. برای مثال، قیمت کالاهای اساسی، مواد غذایی، مسکن، برق، آب و بنزین به طور مرتب افزایش پیدا کرد و همچنان نیز در حال افزایش است. از این نظر، جنگ ایران تاثیرگذار بوده است.

این تحلیلگر مسائل خاورمیانه در ادامه گفت: با این حال، برخی تصور می‌کنند که ایران با این جنگ توانست حزب حاکم ترامپ را مجبور به شکست کند؛ درحالی که این برداشت درستی نیست. درست است که حدود ۷۵درصد مردم امریکا با این جنگ مخالف بودند اما این مخالفت به معنای آن نیست که ۷۵درصد مردم امریکا طرفدار ایران هستند، بلکه این اکثریت به دنبال رفاه خود هستند.

انتصار در ادامه خاطرنشان کرد: البته مسائل سیاسی دیگری نیز در این شکست نقش داشتند. رویکردی نیمه فاشیستی که دولت ترامپ در پیش گرفته بود، برای بسیاری از امریکایی‌ها قابل قبول نبود. نهادهای سیاسی امریکا طی ۲۵۰ سال شکل گرفته و برای ایجاد و تثبیت آن‌ها سرمایه‌گذاری شده، اما ترامپ با این رویکرد که گویی این نهادها اموال شخصی او هستند، می‌خواست آن‌ها را به شکلی اداره کند که در خدمت خودش و خانواده‌اش باشند. این مساله به طور کلی برای بسیاری از امریکایی‌ها قابل قبول نبود، بنابراین جامعه مدنی امریکا نیز تاثیر بسیار زیادی بر نتایج کنگره انتخابات داشت. 

تشدید رقابت برای آینده جمهوری‌خواهان

انتصار در ادامه و در رابطه با گمانه‌زنی‌ها پیرامون تشدید شکاف‌ها در میان افراد کابینه ترامپ و احتمال فروپاشی آن گفت: توجه داشته باشید که این شکاف‌ها پیش از این نیز وجود داشتند، اما نتایج انتخابات باعث شد عمیق‌تر شوند. برای مثال، هم «مارکو روبیو» و هم «جی‌دی ونس» ازجمله چهره‌هایی هستند که قطعا برای انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ برنامه دارند و نمی‌خواهند در موقعیتی قرار بگیرند که شانس پیروزی‌شان در آن انتخابات کاهش پیدا کند. البته تا انتخابات ریاست‌جمهوری بیش از دو سال باقی مانده و ممکن است در این فاصله، افراد دیگری نیز مطرح شوند، اما به هر حال، در درون ساختار قدرت و کابینه ترامپ شکاف‌هایی وجود داشته که اکنون عمیق‌تر شده‌اند.

به گفته این تحلیلگر مسائل بین‌الملل، چنان‌که در مساله برکناری «سوزی وایلز» رییس دفتر کاخ سفید، توسط ترامپ شاهد بودیم. «سوزی وایلز» یکی از مهم‌ترین چهره‌های نزدیک به ترامپ و از افراد بانفوذ در این مجموعه بود که به دلیل صراحتش با ترامپ بسیار چالش داشت. 

ترامپ غیرقابل پیش‌بینی‌تر شده است

انتصار در پاسخ به دیگر پرسش درباره رویکرد احتمالی واشنگتن درقبال ایران در فاصله زمانی پایان انتخابات و تشکیل کنگره جدید گفت: پس از انتخابات، با فردی مواجه هستیم که از نظر سیاسی آسیب دیده و از لحاظ فکری نیز شخصیتی غیرمتعارف دارد. این آسیب‌دیدگی، چه از نظر روحی و چه از نظر سیاسی، می‌تواند بر عملکرد آینده او تاثیر بگذارد، به همین دلیل، به واقع نمی‌توان رفتار آینده او را پیش‌بینی کرد. به باور انتصار با این همه دو احتمال وجود دارد؛ هم ممکن است احتمال وقوع جنگ کاهش پیدا کند و هم ممکن است شرایط به سمت تشدید درگیری پیش برود. بنابراین، باید منتظر هر دو سناریوی احتمالی بود. در هر حال نکته مهم‌تری که وجود دارد این است که ایران نمی‌تواند سیاست خود را براساس پیش‌بینی واکنش ترامپ تنظیم کند، چراکه هیچ‌گاه نباید تعیین سیاست‌های کشور را به پیش‌بینی واکنش ترامپ گره زد. ایران باید سیاست مستقل خود را با درنظر گرفتن هر دو احتمال تدوین کند؛ یعنی همواره این آمادگی را داشته باشد که امریکا ممکن است در هر لحظه سطح جنگ را افزایش دهد یا اینکه چنین اقدامی نکند. هر دو احتمال وجود دارد. مهم است که تهران دچار یک اشتباه استراتژیک نشود و در دام شخصیت غیرقابل پیش‌بینی ترامپ نیفتد. 

از بی‌ثباتی ائتلاف تا تداوم جنگ

این استاد دانشگاه آلابامای جنوبی در ادامه و در رابطه با ارزیابی‌اش از نتایج انتخابات پارلمانی اسراییل و دستور تشکیل کابینه توسط رقیب نتانیاهو گفت: اگرچه بلوک نتانیاهو نتوانست اکثریت مطلق کرسی‌های پارلمان اسرائیل را به دست آورد، اما در مجموع آرای بیشتری نسبت به رقیب خود کسب کرد. در مقابل، رقیب او «آیزنکوت» نیز می‌تواند در صورتی که موفق شود حمایت تعداد کافی از مخالفان را جلب کند و کابینه تشکیل دهد.

به گفته انتصار با این حال در اسرائیل کابینه‌هایی که از انسجام کافی برخوردار نیستند و برای تشکیل و حفظ خود به حمایت مخالفان وابسته‌اند، معمولا از پایداری چندانی برخوردار نیستند، بنابراین حتی اگر فرض کنیم رقیب نتانیاهو بتواند حمایت لازم را جلب کند، اکثریت موردنیاز را به دست آورد و کابینه خود را تشکیل دهد، باز هم نمی‌توان روی دوام و پایداری آن حساب کرد، چراکه پایداری کابینه‌ها در بسیاری از کشورها و به ویژه در اسرائیل، مساله‌ای است که نباید از آن غافل شد. ممکن است این جریان بتواند کابینه را تشکیل دهد، اما چه‌بسا یک ماه بعد همان کابینه را از دست بدهد و دچار فروپاشی شود، لذا اسرائیل نیز مانند امریکا وارد دوره‌ای شده که پیش‌بینی تحولات سیاسی آن دشوار است. هنوز مشخص نیست کابینه جدید چه مدت دوام خواهد آورد و چه رویکردی درپیش خواهد گرفت.

این تحلیلگر مسائل منطقه در ادامه با اشاره به استراتژی احتمالی اسرائیل درقبال ایران در فضای پساانتخابات یادآور شد: استراتژی اسرائیل نیز درقبال ایران مشخص نیست. زمان لازم است تا کابینه جدید روی کار بیاید و قدرت را از کابینه فعلی تحویل بگیرد. حتی اگر نتانیاهو نیز در قدرت نباشد، نمی‌توان پیش‌بینی کرد که اسرائیل چه رویکردی درقبال ایران اتخاذ خواهد کرد؛ آیا سیاست‌های نتانیاهو را ادامه می‌دهد یا در این سیاست‌ها تا حدودی وقفه و تغییر ایجاد می‌کند؟ ممکن است جنگ میان تهران و تل‌آویو ادامه پیدا کند، هر چند لزوما شدت آن افزایش نیابد. در هر حال سناریوهای مختلفی درباره رویکرد احتمالی اسرائیل درقبال ایران وجود دارد.

به گفته این استاد دانشگاه نکته مهم این است که نفوذ و تفکر نتانیاهو صرفا به شخص او محدود نمی‌شود. او در سال‌های اخیر نفوذ بسیار گسترده‌ای در میان اقشار مختلف جامعه اسرائیل ایجاد کرده است. بنابراین، جنگ علیه ایران موضوعی نیست که در میان مردم اسرائیل مخالفان زیادی داشته باشد. برخلاف امریکا که حدود ۷۵درصد مردم با جنگ مخالف هستند، در اسرائیل اکثریت مردم از جنگ علیه ایران حمایت می‌کنند. در چنین شرایطی، نخست‌وزیری که روی کار می‌آید، نمی‌تواند برخلاف دیدگاه و نگرش بخش عمده‌ای از جامعه اسرائیل حرکت کند و ناگهان چرخشی ۱۸۰ درجه‌ای در سیاست‌های خود ایجاد کند. اینها سناریوهای مختلفی هستند که باید هر یک را به‌صورت جداگانه بررسی و تحلیل کرد، اما اینکه با قطعیت بگوییم کدام‌یک از این سناریوها محقق خواهد شد، به باور من امکان‌پذیر نیست. واقعیت این است که چنین پیش‌بینی‌هایی نه تنها دشوار، بلکه برای سیاستگذاری ایران نیز چندان مفید نیستند. 

دو ماه سرنوشت‌ساز در روابط تهران و واشنگتن

انتصار در ادامه و در رابطه با آینده تنش‌ها میان تهران و واشنگتن در مقطع کنونی گفت: در رابطه با رویکرد احتمالی امریکا در پرونده ایران سناریوهای مختلفی وجود دارد؛ از ادامه فشارهای اقتصادی و تشدید آن گرفته تا تهاجم نظامی گسترده‌تر و حتی حمله هسته‌ای. البته منظور حمله هسته‌ای تمام‌عیار، مانند حملات هیروشیما و ناکازاکی نیست، بلکه استفاده از تسلیحات هسته‌ای تاکتیکی است. این موضوع نه‌تنها مدت‌ها در برنامه‌ریزی‌های امریکا مطرح بوده، بلکه اکنون به صورت علنی نیز درباره آن صحبت می‌شود و دیگر مساله‌ای نیست که در سکوت و پشت پرده باقی مانده باشد.

به گفته این استاد دانشگاه یکی از خطرناک‌ترین جنبه‌های شرایط کنونی این است که اکنون با یک رییس‌جمهور شکست‌خورده و آسیب‌دیده از نظر سیاسی مواجه هستیم که از لحاظ رفتاری نیز شخصیتی تا حدی غیرقابل پیش‌بینی دارد. این پرسش مطرح است که آیا کنگره می‌تواند جلوی او را بگیرد؟ من تصور نمی‌کنم. کنگره اگر بخواهد جلوی ادامه جنگ را بگیرد، راهکار نسبتا ساده‌ای دراختیار دارد و آن، قطع بودجه جنگ است. با این حال، تاکنون هیچ نشانه‌ای وجود نداشته که کنگره، حتی کنگره‌ای با اکثریت دموکرات، قصد داشته باشد بودجه نظامی امریکا را در ارتباط با جنگ علیه ایران کاهش دهد، بنابراین تا زمانی که چنین نشانه‌ای وجود ندارد، نباید روی اینکه کنگره چه اقدامی خواهد کرد یا اینکه مانع تصمیمات ترامپ خواهد شد، حساب کنیم.

به گفته این تحلیلگر مسائل بین‌الملل در حال حاضر، قدرت در امریکا تا حد زیادی شخصی شده و نهادها نیز تضعیف شده‌اند. با فردی مواجه هستیم که تاحدودی به یک حاکم نیمه‌دیکتاتور تبدیل شده، از نظر سیاسی آسیب دیده و در شرایطی قرار دارد که هر روز ممکن است تصمیم متفاوتی بگیرد. ممکن است دست به خطرناک‌ترین اقدامات بزند یا اینکه درگیر وضعیت و آسیب‌های سیاسی خود باقی بماند و عملا اقدام خاصی انجام ندهد. هر دو احتمال وجود دارد. انتصار در بخش پایانی این گفت‌وگو تاکید کرد: نکته مهمی که وجود دارد این است که پس از این انتخابات و در فاصله دو تا سه ماه آینده، وارد یکی از خطرناک‌ترین دوره‌های روابط ایران و امریکا خواهیم شد. در این دوره نمی‌توان هیچ‌گونه اظهارنظر علمی و قطعی درباره تحولات آینده داشت. 

در واقع، دو ماه تا دو ماه و نیم آینده یکی از خطرناک‌ترین مقاطع در روابط ایران و امریکا خواهد بود.