آتش‌بس انسانی در اولشکی؛ الگویی متفاوت برای پایان جنگ اوکراین
درس ملانیا ترامپ به دونالد ترامپ
آتش‌بس انسانی در شهر اولشکی با میانجی‌گری ملانیا ترامپ و پاپ لئو چهاردهم، زمینه تخلیه غیرنظامیان و انتقال کمک‌های بشردوستانه را با همکاری عملی روسیه و اوکراین فراهم کرد. نویسنده این تجربه را نمونه‌ای موفق از «صلح‌سازی مردم‌محور» می‌داند و آن را در تضاد با رویکرد دولت ترامپ قرار می‌دهد که بیشتر بر توافق‌های کلان سیاسی و امنیتی تمرکز داشته است. به باور او، آغاز صلح از مسائل انسانی و منافع مشترک مردم می‌تواند اعتماد اولیه ایجاد کند و راه را برای حل اختلافات دشوارتر و توافقی پایدارتر هموار سازد.
فرارو- آلموت روخووانسکی پژوهشگر ارشد مسائل بین الملل در مؤسسه کوئینسی
به گزارش فرارو به نقل از نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت، آتش‌بس انسانی در شهر اولشکی اوکراین که از ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ با مشارکت روسیه و اوکراین و میانجی‌گری ملانیا ترامپ، بانوی اول آمریکا و پاپ لئو چهاردهم اجرا شد، به‌عنوان رویدادی بی‌سابقه از زمان آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲ توصیف شده است. موفقیت این عملیات و تمرکز آن بر نیازهای غیرنظامیان، تضاد آشکاری با تلاش‌های دولت دونالد ترامپ برای پایان دادن به جنگ دارد؛ تلاش‌هایی که تاکنون نتوانسته‌اند به توقف پایدار درگیری‌ها منجر شوند.
اولشکی؛ شهری گرفتار میان جنگ و بحران انسانی
اولشکی در ساحل شرقی رود دنیپر قرار دارد و در نخستین روزهای تهاجم روسیه در سال ۲۰۲۲ به اشغال نیروهای این کشور درآمد. پس از عقب‌نشینی روسیه از شهر خرسون در آن سوی رودخانه، اولشکی به یکی از مراکز پشتیبانی حملات روسیه تبدیل شد و هم‌زمان هدف حملات پهپادی و توپخانه‌ای اوکراین قرار گرفت.
شکستن سد کاخوفکا در ژوئن ۲۰۲۳ نیز سیل گسترده و ویرانگری را در این منطقه به دنبال داشت. با گسترش جنگ پهپادی و افزایش استفاده از مین، شرایط زندگی در اولشکی به‌شدت وخیم شد. تنها جاده ارتباطی شهر عملاً غیرقابل عبور شد، دسترسی به غذا و دارو کاهش یافت و غیرنظامیان امکان خروج از منطقه را از دست دادند. این وضعیت محدود به اولشکی نبود و همچنان بسیاری از جوامع نزدیک خط مقدم در مناطق تحت کنترل هر دو طرف با مشکلات مشابهی مواجه هستند.
از کارزار نجات شهر تا میانجی‌گری ملانیا ترامپ
در اوایل سال ۲۰۲۶، کارزاری از سوی فعالان اوکراینی برای «نجات اولشکی» در رسانه‌های غربی مورد توجه قرار گرفت. با این حال، نویسنده می‌گوید این کارزار برنامه روشنی برای تخلیه غیرنظامیان یا ارسال کمک‌های بشردوستانه ارائه نمی‌کرد و بیشتر در چارچوب درخواست‌های گسترده‌تر برای افزایش حمایت نظامی از اوکراین قرار داشت.
در سپتامبر، ملانیا ترامپ برای کمک به ساکنان اولشکی وارد عمل شد. او پیش از آن نیز حدود یک سال برای تسهیل بازگشت کودکان اوکراینی از روسیه تلاش کرده بود. این ابتکار در ابتدا با تردید و حتی نگرانی برخی از حامیان کارزار نجات شهر روبه‌رو شد. گروهی آن را اقدامی تبلیغاتی از سوی ترامپ یا روسیه می‌دانستند و برخی نیز احتمال می‌دادند مسکو از این روند برای انتقال اجباری بیشتر شهروندان اوکراینی یا جابه‌جایی نیروهای خود استفاده کند. اما اجرای آتش‌بس و عملیات تخلیه نشان داد که این ابتکار، دست‌کم در عمل، به نتیجه‌ای فراتر از یک حرکت تبلیغاتی منجر شده است.
همکاری عملی مسکو و کی‌یف در منطقه جنگی
در جریان عملیات، دیمیترو لوبینتس، کمیسر حقوق بشر اوکراین، طی چهار روز پیام‌های ویدئویی متعددی از مناطق تحت اشغال روسیه، خاک روسیه، بلاروس و در نهایت اوکراین منتشر کرد. بلاروس در این عملیات به‌عنوان مسیر انتقال ساکنان اولشکی به مناطق تحت کنترل اوکراین مورد استفاده قرار گرفت.
نیروهای نظامی اوکراین و روسیه مذاکرات پیچیده‌ای را برای اجرای آتش‌بس در منطقه‌ای جنگ‌زده انجام دادند و توانستند توافقی گسترده را با رعایت قابل‌توجه مفاد آن اجرا کنند. تصاویر بازگشت شهروندان اوکراینی، که با پرچم کشورشان در آغوش اعضای خانواده پس از مدت‌ها جدایی گریه می‌کردند، از برجسته‌ترین صحنه‌های این عملیات بود.
در طرف روسیه نیز یانا لانت‌راتووا، کمیسر عالی حقوق بشر، مسئولیت هدایت عملیات را برعهده داشت. او با ناوگانی از اتوبوس‌های جدید، آمبولانس‌های تخصصی و حتی قفس‌هایی برای انتقال حیوانات خانگی افراد تخلیه‌شده در این مأموریت حضور یافت؛ امکاناتی که با آشفتگی معمول عملیات تخلیه در خط مقدم تفاوت داشت.
انتقاد از الگوی دیپلماسی دولت ترامپ
تجربه اولشکی، ضعف رویکرد دولت ترامپ در تلاش برای پایان دادن به جنگ را آشکار کرده است. واشنگتن طی یک سال و نیم گذشته بیشتر بر ترسیم چارچوب‌های کلی توافق و ارائه آن‌ها به روسیه و گاهی اوکراین متمرکز بوده و انتظار داشته است دو طرف بدون پیچیدگی و در زمانی کوتاه آن‌ها را بپذیرند.
در این رویکرد، توافق‌های بزرگ سیاسی و نشست‌های پرزرق‌وبرق در اولویت قرار گرفته‌اند، در حالی که نیازهای روزمره مردم، مسائل انسانی و زمینه‌های همکاری عملی میان دو طرف کمتر مورد توجه بوده‌اند. البته ناکامی تلاش‌های صلح آمریکا دلایل متعددی دارد و رهبران اروپایی نیز در برخی موارد نقش بازدارنده داشته‌اند. با این حال، مذاکره‌کنندگان آمریکایی مسیر را وارونه طی کرده‌اند و به‌جای آغاز از مسائل مشترک و قابل‌حل، مستقیماً به سراغ توافق نهایی و موضوعات سیاسی مناقشه‌برانگیز رفته‌اند.
مهم‌ترین درس اولشکی ضرورت تمرکز بر نیازهای انسانی به‌عنوان نقطه شروع صلح است. در این الگو، امنیت روستاییان، دسترسی بیماران به دارو، تخلیه سالمندان و حتی انتقال حیوانات خانگی در اولویت قرار می‌گیرد؛ نه موضوعاتی مانند ساختار امنیتی اروپا، عضویت اوکراین در ناتو یا بی‌طرفی این کشور. منطق این رویکرد آن است که طرف‌های درگیر ابتدا درباره موضوعاتی همکاری کنند که منافع مشترک دارند و لزوماً ماهیتی صفر و صدی ندارند. چنین همکاری‌هایی می‌تواند اعتماد اولیه ایجاد کند و زمینه را برای ورود به اختلافات دشوارتر فراهم سازد.
این شیوه را باید «صلح‌سازی مردم‌محور» نامید؛ رویکردی که به‌جای خواسته‌های دولت‌ها و محاسبات نظامی، امنیت و نیازهای مردمی را در مرکز فرایند صلح قرار می‌دهد. به باور او، توافق‌هایی که از چنین مسیری شکل می‌گیرند، ظرفیت بیشتری برای دوام و بازسازی پس از جنگ دارند.
