طنین صدای ایران در قلب ریاض

چهارمین مجمع جهانی اخلاق هوش مصنوعی ۲۰۲۶ در حالی هفته گذشته به میزبانی یونسکو در شهر ریاض به کار خود پایان داد که حضور هیئت ایرانی به ریاست حسین سیمایی، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، ابعاد جدیدی از دیپلماسی علمی و فناورانه کشور را در سطح بین‌المللی به نمایش گذاشت.

به گزارش فرارو به نقل از روابط عمومی وزارت علوم، این نشست که با حضور گسترده دولت‌ها، نخبگان دانشگاهی و بزرگان  فناوری جهان برگزار شد، فراتر از یک گردهمایی فنی، به صحنه تقابل دیدگاه‌ها درباره آینده بشریت در عصر الگوریتم‌ها تبدیل شد. در شرایطی که جهان با سرعت به سمت حکمرانی دیجیتال حرکت می‌کند، این مجمع به دنبال پاسخ به این پرسش بنیادین بود که در دنیای تحت سیطره هوش مصنوعی، مرز میان امنیت، حریم خصوصی و اخلاق کجاست و چه کسی مسئولیت پیامدهای ناگوار احتمالی را بر عهده می‌گیرد.

هشدار نسبت به تولد دیکتاتوری‌های نامرئی و نقد فناوری غیرخنثی

حسین سیمایی در سخنرانی خود در این مجمع جهانی با رویکردی انتقادی به واکاوی لایه‌های پنهان فناوری پرداخت و بر این نکته تأکید کرد که فناوری هرگز خنثی نیست. وزیر علوم ایران در این نشست با اعلام کرد: «فناوری خنثی نیست و هوش مصنوعی نیز به خودی خود عادلانه عمل نمی‌کند؛ الگوریتم‌ها گاهی بیش از آنکه بسازند، تخریب می‌کنند و پلتفرم‌ها می‌توانند به جای توسعه، منشأ آسیب شوند.» این دیدگاه که مورد توجه بسیاری از تحلیلگران حاضر در مجمع قرار گرفت، نشان‌دهنده ضرورت بازنگری در اعتماد مطلق به سیستم‌های خودکار است.

یکی از  بخش‌های سخنان سیمایی، هشدار نسبت به تغییر ماهیت نظارت در عصر دیجیتال و ظهور پدیده‌ای تحت عنوان دیکتاتوری نامرئی بود. وی با بیان اینکه «هوش مصنوعی می‌تواند کنترل بر داده‌ها را به کنترل بر انسان‌ها تبدیل کند»، نسبت به پیامدهای نظارت گسترده بر شهروندان هشدار داد. وزیر علوم در تشریح این دیدگاه افزود: «حتی نظارت نیز باید محدودیت داشته باشد. هرچه شفافیت و نظارت بر دولت‌ها و صاحبان قدرت بیشتر باشد، بهتر است؛ اما هنگامی که نظارت متوجه شهروندان عادی شود و رفتار، روابط و نیات آنان را دنبال کند، می‌تواند به نوعی دیکتاتوری نامرئی تبدیل شود.» این تحلیل از نگاه کارشناسان، بیانگر نگرانی عمیق از مخدوش شدن مرز میان امنیت و حریم خصوصی است که می‌تواند به مهندسی رفتار اجتماعی منجر شود.

پارادوکس  در عملکرد

بخش دیگری از گزارش‌های این مجمع، به چالش مسئولیت‌پذیری شرکت‌های بزرگ فناوری اختصاص داشت. سیمایی در سخنان خود به یک تناقض آشکار در عملکرد پلتفرم‌های هوش مصنوعی اشاره و پرسش‌های جدی را پیرامون استانداردهای دوگانه مطرح کرد. وی تصریح کرد: «امروز داده‌ها در اقداماتی به کار گرفته می‌شوند که حقوق بشر را نقض می‌کنند و حتی به کشته‌شدن کودکان می‌انجامند. این پرسش جدی مطرح است که آیا پلتفرم‌های هوش مصنوعی در قبال نحوه استفاده از فناوری‌های خود مسئولیتی دارند یا خیر؟»

وزیر علوم با ذکر مثالی تکان‌دهنده از فاجعه حمله به مدرسه‌ای در میناب و کشته‌شدن ۱۶۸ دانش‌آموز، استانداردهای اخلاقی حاکم بر دنیای فناوری را به نقد کشید و گفت: «بسیاری از چت‌بات‌ها از پاسخ‌دادن به پرسش‌هایی درباره خودکشی خودداری می‌کنند و این اقدام درستی است، اما در سوی دیگر، هوش مصنوعی می‌تواند برای شناسایی و هدف‌گیری دقیق انسان‌ها با موشک به کار گرفته شود.» تحلیلگران بر این باورند که این سخنان، انگشت اتهام را به سوی توسعه‌دهندگانی نشانه می‌رود که با شعار نوآوری بدون مرز، از پذیرش مسئولیت کاربردهای نظامی و ضدانسانی محصولات خود شانه خالی می‌کنند و ضرورت وجود یک چارچوب حقوقی بین‌المللی برای بازخواست این شرکت‌ها را بیش از پیش نمایان می‌سازد.

شکاف دیجیتال و ضرورت حاکمیت فرهنگی

موضوع نابرابری و شکاف دیجیتال، محور دیگر بحث‌های چهارمین مجمع جهانی اخلاق هوش مصنوعی بود. ایران در این نشست بر ضرورت دسترسی برابر به فناوری و حفظ هویت فرهنگی تأکید کرد. سیمایی نابرابری را یکی از چالش‌های اساسی این عصر دانست و خاطرنشان کرد که هوش مصنوعی ممکن است شکاف‌های موجود میان کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه را بیش از هر فناوری پیشین گسترش دهد. وی در این راستا تأکید کرد: «کشورهای در حال توسعه باید این فرصت را داشته باشند که سامانه‌های هوش مصنوعی خود را متناسب با زبان‌ها و فرهنگ‌های خود ایجاد کنند و سازمان‌های بین‌المللی نیز در کمک به تحقق این هدف، مسئولیتی اخلاقی بر عهده دارند. فناوری باید در خدمت بشریت باشد و هوش مصنوعی باید آزادی انسان را گسترش دهد، نه اینکه آن را محدود کند.»

این موضع‌گیری از سوی کارشناسان به عنوان دفاع از حاکمیت داده‌ای تعبیر شده است. در جهانی که الگوریتم‌های غربی تمایل به یکسان‌سازی فرهنگی دارند، تأکید بر توسعه هوش مصنوعی بومی، ابزاری برای صیانت از تنوع فرهنگی و زبانی محسوب می‌شود. از سوی دیگر، سید کامران یگانگی، عضو هیات علمی دانشگاه، در تحلیلی پیرامون این موضوع معتقد است که دیپلماسی علمی اکنون به عرصه‌ای راهبردی در سیاست خارجی تبدیل شده است. به گفته وی، قدرت ملی کشورها دیگر تنها به زرادخانه‌های نظامی وابسته نیست، بلکه به توان پردازش داده و خودکفایی الگوریتمی بستگی دارد. وی تأکید می‌کند که ایران می‌تواند با شبکه‌سازی نخبگانی و شرکت فعال در گفت‌وگوهای بین‌المللی مانند یونسکو و بریکس، سهم خود را در حکمرانی جهانی هوش مصنوعی تضمین کند.

صلح و امنیت؛ پیش‌نیاز توسعه فناوری مسئولانه و نفی تحریم‌ها

در حاشیه این اجلاس، موضوع توانمندی‌های داخلی ایران و موانع پیش روی توسعه فناوری نیز مطرح شد. وزیر علوم در پاسخ به پرسشی پیرامون اولویت‌های تقویت ظرفیت ایران، به تغییر اولویت‌ها تحت تأثیر شرایط زمانی و منطقه‌ای اشاره کرد. وی اظهار کرد: «اگر این پرسش پیش از ژوئن ۲۰۲۵ مطرح می‌شد، بدون تردید پاسخ من سرمایه‌گذاری هدفمند و پایدار در بخش‌های آب و انرژی بود و در گام دوم نیز بر تقویت همکاری‌ها در زیست‌بوم هوش مصنوعی ایران تأکید می‌کردم.» با این حال، سیمایی صلح را زیربنای هرگونه پیشرفت اخلاقی دانست و با انتقاد از فشارهای بین‌المللی تصریح کرد: «امروز معتقدم مهم‌ترین اولویت، نه فقط برای ایران بلکه برای کل منطقه، رفع اقدامات قهری یکجانبه و استقرار صلح در منطقه است. این تحریم‌ها غیراخلاقی‌اند و برقراری امنیت و صلح یک ضرورت اخلاقی است.»

این سخنان نشان‌دهنده پیوند عمیق میان پیشرفت علمی و ثبات سیاسی است. تأکید بر غیراخلاقی بودن تحریم‌ها در یک مجمع جهانی اخلاق، پیامی روشن به جامعه بین‌الملل است که نمی‌توان هم‌زمان دم از اخلاق در فناوری زد و با ابزارهای اقتصادی، مانع از دسترسی ملت‌ها به دانش و زیرساخت‌های حیاتی شد. در همین راستا، حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهور نیز با تأکید بر ضرورت اجرای قانون ملی هوش مصنوعی، خاطرنشان کرد که پیشرفت در این حوزه بیش از گسترش ساختار اداری، به توسعه زیرساخت، تربیت نیروی انسانی و دیپلماسی علمی نیاز دارد.

چشم‌انداز حکمرانی هوشمند

حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، با هشدار نسبت به گرفتار شدن فناوری در دام بوروکراسی، بر لزوم ایجاد ساختارهای چابک تأکید کرد. وی در این خصوص گفت: «باید بررسی کنیم که آیا مشکل هوش مصنوعی کشور، نبود قانون و سازمان است یا مسائل دیگری وجود دارد. به نظر من، مسئله اصلی این است که باید زیرساخت لازم را ایجاد کنیم، نیروی انسانی را تقویت کنیم و دیپلماسی بین‌المللی داشته باشیم تا بتوانیم در این حوزه رشد کنیم.»

به گفته معاون علمی رئیس‌جمهور، قرار دادن هوش مصنوعی در یک ساختار کاملاً سلسله‌مراتبی و عمودی می‌تواند مانع رشد آن شود. وی ابراز امیدواری کرد که سازمان ملی هوش مصنوعی به عنوان یک نهاد سیاست‌گذار و تنظیم‌گر عمل کند و نه یک مانع اجرایی جدید. این رویکرد بیانگر درک دقیق از ماهیت شبکه‌ای فناوری‌های نوین است. در نهایت، آنچه از مجمع جهانی ریاض و تحلیل‌های پیرامون آن استنباط می‌شود، این است که ایران در پی یافتن جایگاهی شایسته در نظم جهانی آینده است؛ نظمی که در آن علم و فناوری، نه به عنوان ابزاری منفعل، بلکه به عنوان نیرویی فعال و تعیین‌کننده، سرنوشت کشور و منطقه را رقم خواهد زد و دیپلماسی علمی هوشمندانه، کلید گشودن این دروازه‌های جدید خواهد بود.