تخت جمشید نام امروزی «پارسَه» است. «پارسه» از زبان پارسی باستان است و یونانیان آن را پِرسپولیس ـ به یونانی یعنی پارسه‌شهر) خوانده‌اند. این بنا را "تخت جمشید" یا قصر شاهی جمشید پادشاه اسطوره‌ای ایران می‌نامند که در شاهنامه فردوسی آمده‌است. آن‌گونه که در منابع متعدد و گوناگون تاریخی آمده، ساخت تخت جمشید در حدود ۲۵ قرن پیش در دامنه غربی کوه رحمت، به عبارتی میترا یا مهر و در زمان داریوش کبیر آغاز گردید.

براساس خشت‌نوشته‌های کشف‌شده در تخت جمشید، در ساخت این بنای با شکوه معماران، هنرمندان، استادکاران، کارگران، زنان و مردان بی‌شماری شرکت داشتند که علاوه بر دریافت حقوق از مزایای بیمه کارگری نیز استفاده می‌کردند. ساخت اين مجموعه بزرگ و زيبا بنا به روايتي 120 سال به طول انجاميد.

درباره ماهیت تخت جمشید اظهارنظرهای جالب و متفاوتی ابراز شده‌است. بعضی آن را "مقبره نوح" دانسته‌اند، برخی"تالار دادگاه"، برخی "کاخ کورش"، برخی معبد و برخی "پرستش‌گاه بت‌پرستان". هنوز هم چنان‌که باید ماهیت اصلی تخت جمشید روشن و آشکار نشده‌است. شادروان "حسن پیرنیا" آن را بقایای یک ارگ یا قلعه دانسته‌است که داریوش در هنگام توقف‌های طولانی، اقامت در آن را بر بابل و شوش و همدان ترجیح می‌داد. "جرج .ن. کرزن" نیز اعتقاد دارد که تخت جمشید اقامتگاه اختصاصی پادشاهان هخامنشی بوده‌است.

برخي ايران‌شناسان معتقدند که شاهان هخامنشی نوروز را در تخت جمشید برپا می‌داشتند. " ریچارد فرای " تخت جمشید را نشانه‌ای از هنر شگفت جهان باستان شمرده و از آن به عنوان مکان مقدسی یاد کرده و احتمال داده‌است که در زمان داریوش واقعه‌ای به آن اهمیت خاص بخشیده‌است. به اعتقاد او، این مکان از دید پادشاهان ساسانی نیز اهمیت و قداست داشته، تا جایي‌که نقش‌های برجسته نقش رستم به میمنت تخت جمشید در نزدیکی آن بر کوه نقش بسته‌است. اهمیت معنوی و قداست تخت جمشید موجب شده که مراسم تاج‌گذاری در آن برگزار شود و آرامگاه پادشاهان و کعبه زرتشت در نزدیکی آن ایجاد گردد.

برخی هم تخت جمشید را یک رصدخانه پنداشته‌اند و دلیل خود را نشانه‌ای ذکر می‌کنند که در میان تالار سه دروازه کشف شده‌است. این نشانه سنگ مکعب‌شکلی است که روی آن یک دایره و سه خط کشیده شده و جز برای مقاصد نجومی و رصدی کاربرد دیگر نداشته و برای یافتن "نقطه اعتدالین" به کار می‌رفته است.

پیش از انجام تشریفات نوروز، بزرگان و نمایندگان کشورها به تخت جمشید می‌آمدند و در دشت وسیع مرودشت و مغرب تخت جمشید قرار گرفته، خیمه می‌زدند. روز نوروز، بزرگان و نجبای پارسی و مادی از پله وسیعی که مقابل تخت جمشید قرار گرفته، بالا می‌رفتند و از دروازه بزرگ خشایارشاه از میان مجسمه‌هایی که نیمه پیکرشان انسان و نیمه دیگر حیوان است و به‌عنوان نگهبان در مدخل کاخ قرار داده شده، عبور می‌کردند و پس از آن وارد حیاط مقابل در "آ پادانا" می‌شدند.

پذیرایی اشخاص در کاخ داریوش انجام می گرفت و در پایان پذیرایی، شاه و میهمانان از همان راهی که وارد تالار شده بودند به سوی " سه دروازه " مراجعت می کردند و از در شرقی خارج می شدند ، سپس شاه و همراهانش از طرف جنوب وارد تالار "صد ستون " می شدند . پیش از ورود شاه به تالار صد ستون روسای نمایندگان ملتها و همراهانشان که هدایای قیمتی در دست داشتند به طرف " تالار تخت " ( صد ستون ) روان می شدند .

در اطراف ان سربازان جاویدان حرکت می کردند ، روسای نمایندگان از پله های بزرگ تخت جمشید بالا می رفتند و از دروازه بزرگ خشایار شاه عبور می کردند . سپس از درشرقی تالار مجاور درواز گذشته وارد گذرگاه طویلی می شدند.

در انتهای گذرگاه دروازه دیگری بود که نا تمام مانده بود ، دعوت شدگان از مقابل ان دروازه نیز عبور کرده داخل حیاط بزرگی می شدند . در انجا سران بزرگ لشکر در تالار ستون داری گرد می امدند . ان گاه دعوت شدگان را به دربار راهنمایی می کردند ، روسا یکی پس از دیگری وارد تالار می شدند و در پیشگاه شاه هدایای خود را تقدیم می کردند . در این تالار میهمانان از طریق دیدن نقش برجسته ها و علایم و نشانه ها و توضیحاتی که به انها داده میشد با دید گاههای سیاسی و اعتقادی شاه اشنا می شدند .

نمایندگان ملتها پس از تحویل هدایا از همان راهی که امده بودند مراجعت می کردند و از درواز بزرگ خشایار شاه خارج می شدند". با وجودی که ماهیت تخت جمشید هنوز کاملا مشخص نشده ، تمامی ایران شناسان وباستانشناسان جایگاه با اهمیت ان را در دنیای قدیم یاداوری کرده اند.