عباس آرام، وزير امور خارجه وقت ايران، در شهريور ماه ۱۳۴۱ در يادداشتى كه به سفارت اتحاد جماهير شوروى در تهران تحويل داده شد، به مسكو اطمينان داد هيچ كشورى اجازه نخواهد يافت در ايران پايگاه موشكى ايجاد كند.
ايران همچنين در اعلاميه رسمى كه همراه اين يادداشت بود متعهد شد در هيچ تجاوزى عليه شوروى مشاركت نخواهد كرد. دولت مسكو از اين اقدام ايران استقبال كرد و آن را نشانه پايان بحران در روابط دو كشور دانست. اين اقدام يكى از مواردى بود كه محمد رضا شاه و دستگاه وزارت خارجه اش به عنوان نشانه اى از «سياست مستقل ملى» ايران به آن استناد مى كردند. به راستى هم ارائه چنين يادداشتى از سوى كشورى متعهد كه در يك پيمان دفاعى ضد كمونيستى با بريتانيا هم پيمان بود عجيب به نظر مى رسيد.
• پيمان
دولت ايران در سال ۱۳۳۴ به پيمان بغداد (بعدها «سنتو») پيوسته بود. اين پيمان دفاعى ميان تركيه، عراق، ايران، پاكستان و بريتانيا منعقد شد و اعتراض شديد دولت شوروى را در پى داشت. مهمترين دلايل پيوستن ايران به پيمان بغداد را مى توان بى اعتمادى ناشى از نقش شوروى در غائله آذربايجان، شرايط جنگ سرد و ملازمات پس از كودتاى ۲۸ مرداد دانست.
علاوه بر اينها شاه عقيده داشت: «ما در دو جنگ (جنگ هاى جهانى اول و دوم) بى طرف بوديم و هر دو بار بى طرفى ما نقض شد. اين بار بايد تكيه گاهى در يك پيمان نظامى داشته باشيم.» («در همسايگى خرس» گفت وگوى احمد احرار با احمد ميرفندرسكى) ايران با امضاى پيمان بغداد رسماً به بلوك غرب وارد شد و اين اقدام در شرايطى كه خروشچف سياست همزيستى مسالمت آميز را پيش گرفته بود، خشم مسكو را برانگيخت.
مسكو ابتدا نسبت به پيوستن ايران به پيمان بغداد اعتراض كرد و سپس با دعوت از شاه براى سفر به شوروى كوشيد او را به خروج از پيمان متقاعد كند. اما شاه در اين سفر كه در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت اصرار كرد كه پيمان سنتو يك پيمان دفاعى است و شوروى نبايد با آن مخالف باشد. مسكو در سال ۱۳۳۷ اعلام كرد در صورت خروج ايران از پيمان بغداد حاضر است يك معاهده دوستى و عدم تجاوز با تهران امضا كند.
روابط دو كشور در پى شكست مذاكراتى كه بر سر اين پيشنهاد انجام شد به تيرگى گراييد و جنگ تبليغاتى شديدى ميان ايران و شوروى در گرفت. يادداشت و اعلاميه شهريور ۱۳۴۱ ايران، مبنى بر تعهد به عدم همكارى در هرگونه تجاوز عليه شوروى و جلوگيرى از استقرار پايگاه موشكى در خاك ايران، پس از يك دوران بحرانى نخستين نشانه دوستى ميان دو كشور تلقى شد.
اين روابط در سال هاى بعد گسترش يافت و شاه بارها به شوروى سفر كرد و مناسبات دوستانه اى ميان دو كشور به وجود آمد. نكته جالب اين بود كه در مذاكرات سال ۱۳۳۷ نيز ايران اعلام آمادگى كرده بود در مورد عدم واگذارى پايگاه موشكى به كشورهاى ديگر تعهد بسپارد و شوروى نپذيرفته بود. مسكو در آن هنگام اصرار كرده بود كه تعهد ايران بايد همه نوع پايگاه نظامى را شامل شود. اما ايران از آنجا كه سپردن چنين تعهدى باعث مى شد كمك هاى نظامى و مالى ايالات متحده به تهران قطع شود، اين تعهد را نپذيرفته بود.
• تغيير فضا
آنچه باعث شد شوروى در سال ۱۳۴۱ چيزى را بپذيرد كه در سال ۱۳۳۷ نپذيرفت، تغييراتى بود كه در وضعيت جنگ سرد به وجود آمده بود. با آغاز رياست جمهورى جان كندى در آمريكا، بحران در روابط دو ابر قدرت تا حدودى فروكش كرد. كندى و خروشچف در سال ۱۳۴۰ در وين با يكديگر ديدار كردند. مهمترين دستاورد اين ملاقات، آغاز مذاكره در مورد متوقف كردن آزمايش هاى اتمى بود كه دو سال بعد به امضاى پيمان مسكو منجر شد. از سوى ديگر با افزايش قدرت نظامى آمريكا در دوران كندى و به كار گيرى زير دريايى هاى اتمى و موشك هاى دور برد جديد، اهميت پايگاه هاى موشكى منطقه اى تا حدود زيادى كاهش يافته بود.
ايالات متحده در سال ۱۳۴۱ موشك هاى دريا به زمينى را آزمايش كرد كه با استفاده از آن قادر بود از مديترانه، اهدافى را در مسكو، لنينگراد، اوكراين و حتى آسياى مركزى مورد حمله قرار دهد. در واقع تعهد ايران در شهريور ۱۳۴۱ يك تغيير استراتژيك نبود زيرا آمريكا قصد و نيازى براى استقرار پايگاه موشكى در خاك ايران نداشت.
متن يادداشت عباس آرام به سفارت شوروى چنين بود: «وزارت امور خارجه شاهنشاهى با اظهار تعارفات خود به سفارت كبراى اتحاد جماهير شوروى سوسياليستى، پيرو مذاكرات قبلى لازم مى داند به اطلاع آن سفارت كبرا برساند كه دولت شاهنشاهى براى اعلام حسن نيت خود و تشييد مبانى دوستى دو كشور مايل است به وسيله اين يادداشت به دولت اتحاد جماهير شوروى سوسياليستى اطمينان بدهد كه به هيچ كشور خارجى حق داشتن هر نوع پايگاه موشك در خاك ايران را نخواهد داد.» («سياست خارجى ايران در دوران پهلوى» عبدالرضا هوشنگ مهدوى)
مسكو از اقدام ايران استقبال كرد و آن را «نمونه بارز نزديك شدن با حوصله و عاقلانه به حل مسائل مورد اختلاف» دانست كه «براى هر دو كشور همسايه جنبه حياتى دارد». دولت شوروى همچنين تأكيد كرد كه تعهد ايران «به طور اساسى احتمال اين را كه قواى متجاوز خاك ايران را مركز عمليات خود عليه اتحاد شوروى قرار بدهند، ضعيف مى كند» و بنابراين، عامل مهمى در پيشرفت مناسبات و پايان بحران در روابط دو كشور تلقى مى شود.
به گفته احمد ميرفندرسكى (ديپلمات برجسته اى كه در مذاكرات دو كشور حضور داشته است): «ايران به شوروى مى گفت... ما كشورى ضد كمونيسم بين المللى هستيم ولى ميل داريم با شما كه همسايه ما هستيد روابط خوب داشته باشيم. به شما قول مى دهيم كه از ما براى حمله به شما، از لحاظ نظامى، استفاده نخواهد شد. جنگ تبليغاتى هم هر روز كه از طرف شما متوقف شود، متقابلاً از جانب ما متوقف خواهد شد و تا آن زمان، ما خيلى كارهاى ديگر، جز فحش دادن به هم، مى توانيم انجام دهيم؛ كارهايى كه متضمن منافع متقابل است...»
آرشیو روزنامه شرق
